MAGA : SỰ THOÁI TRÀO CỦA MỘT HIỆN TƯỢNG CHÍNH TRỊ !
Sau gần một thập kỷ gây chấn động nền chính trị Mỹ, phong trào “Make America Great Again” (MAGA) đang cho thấy nhiều dấu hiệu suy yếu.
Điều đáng nói là sự thoái trào ấy không chỉ đến từ những biến động chính trị hay xă hội, mà c̣n bởi chính cách phong trào này chuyển hóa, từ một khẩu hiệu tranh cử hấp dẫn, trở thành một dạng sùng bái cá nhân xoay quanh Donald Trump.
Nh́n lại thời điểm khởi đầu, MAGA từng mang dáng dấp của một phong trào phản kháng mang màu sắc dân túy :
- Chỉ trích giới tinh hoa, chống toàn cầu hóa, đ̣i khôi phục vị thế kinh tế của tầng lớp lao động Mỹ.
Trong bối cảnh một bộ phận cử tri cảm thấy bị bỏ lại phía sau, Trump xuất hiện như người nói ra điều người khác e ngại.
Phong trào ấy đă thực sự thổi luồng gió mới vào chính trị Mỹ, buộc cả hai đảng lớn phải điều chỉnh cách tiếp cận cử tri.
Thế nhưng, theo thời gian, MAGA dần rời xa mục tiêu chính sách để xoay quanh một cá nhân duy nhất.
Những phát ngôn, h́nh ảnh và thông điệp được đưa ra không c̣n hướng đến cải cách hay xây dựng, mà ngày càng đậm đặc tính biểu tượng mang màu sắc sùng bái lănh tụ.
H́nh ảnh Donald Trump tự ví ḿnh như “vị vua của các vua” , hay xuất hiện trong các bức minh họa với vương miện, áo bào, quyền trượng, dù chỉ là tuyên truyền trực tuyến, đă đánh dấu một bước trượt dài.
Từ một phong trào chính trị, MAGA bị biến thành một “hệ thống niềm tin” , nơi chân dung lănh đạo được thần thánh hóa, c̣n lư tính chính trị dần mờ nhạt.
Sự sùng bái này càng thể hiện rơ qua cách một bộ phận người ủng hộ tôn vinh Trump như :
- “ Người được Chúa gửi xuống”
- “ Ánh sáng cứu rỗi nước Mỹ” hay “vị anh hùng duy nhất có thể bảo vệ quốc gia”.
Việc đưa những ư niệm tôn giáo vào đời sống chính trị không phải hiếm trong lịch sử, nhưng khi nó tập trung quá mức vào một cá nhân, hệ quả thường là cực đoan hóa tư tưởng và phân rẽ xă hội.
Đó cũng chính là điều đang diễn ra với MAGA :
Sự ủng hộ không c̣n dựa trên lư lẽ hay chính sách, mà dựa trên cảm xúc cuồng tín.
Sự thoái trào của phong trào này có thể lư giải từ ba nguyên nhân chính.
Thứ nhất , mô h́nh chính trị dựa vào một cá nhân luôn dễ tổn thương. Khi h́nh ảnh lănh đạo bị giảm sức hút hoặc vướng tranh căi, cả phong trào lập tức lung lay.
Thứ hai , các biến động trong nội bộ Đảng Cộng ḥa khiến MAGA không c̣n giữ vai tṛ áp đảo như giai đoạn 2016 – 2020.
Nhiều lănh đạo đảng, dù không công khai đối đầu Trump, nhưng đă bắt đầu t́m cách xây dựng khoảng cách.
Thứ ba , cử tri Mỹ, vốn thực dụng, ngày càng ưu tiên những vấn đề cụ thể như lạm phát, kinh tế, nhập cư, thay v́ những biểu tượng chính trị mang tính đối kháng.
Ảnh minh họa: MAGA nổi dậy chống Trump. Nguồn: First Post America
Khi phong trào mệt mỏi v́ những đứt găy nội bộ, Trump cũng tỏ ra khó khăn trong việc giữ nhiệt cho nó.
Những bài phát biểu không c̣n mới, những thông điệp lặp lại, những tuyên bố gây sốc không c̣n tạo được hiệu ứng như trước.
Việc ông nhiều lần tỏ ra kiệt sức, thậm chí mơ màng ngay trong buổi vận động, đă trở thành h́nh ảnh biểu trưng cho giai đoạn suy yếu của MAGA, và đương nhiên, chẳng ai dám nhắc ông “ngủ gật” , bởi trong một phong trào thần tượng hóa cá nhân, người lănh đạo không bao giờ được phép tỏ ra mệt mỏi.
Sự thoái trào của MAGA không chỉ phản ánh giới hạn của một phong trào dựa trên cảm xúc và biểu tượng, mà c̣n là lời nhắc nhở về bản chất của chính trị dân chủ :
Nó không thể đứng vững nếu thiếu nền tảng lư tính, đối thoại và kiểm soát quyền lực.
Khi một phong trào đặt cá nhân lên trên thể chế, khi sự tôn sùng thay thế tranh luận, sự suy yếu chỉ là vấn đề thời gian.
MAGA có thể chưa biến mất, nhưng hào quang của nó đă mờ dần.
Và sự thoái trào ấy không chỉ báo hiệu hồi kết của một hiện tượng, mà c̣n mở ra cơ hội để chính trường Mỹ trở lại với những giá trị nền tảng :
Lư trí, sự thật và đối thoại, điều mà bất cứ nền dân chủ nào cũng cần để tồn tại.
Người dân Ukraine có quyền bầu ra nguyên thủ quốc gia của ḿnh, và bây giờ là lúc để làm điều đó, Tổng thống Mỹ Donald Trump phát biểu.
Tổng thống Trump nói trong một cuộc phỏng vấn hôm thứ Hai 8/12 với tờ Politico rằng Ukraine nên tổ chức bầu cử mới cho dù cuộc chiến đang diễn ra với Nga, cảnh báo rằng Kiev sắp chạm tới điểm “không c̣n là một nền dân chủ nữa”.
“Tôi nghĩ đă đến lúc. Tôi nghĩ đây là thời điểm quan trọng để tổ chức bầu cử” - ông Trump nói. “Họ đang lợi dụng chiến tranh để không tổ chức bầu cử, nhưng, tôi nghĩ người dân Ukraine sẽ, nên có quyền lựa chọn đó.”
Theo Hiến pháp Ukraine, bầu cử không thể được tổ chức trong thời kỳ thiết quân luật - Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky đă áp dụng lệnh thiết quân luật sau khi cuộc chiến bùng phát tháng 2/2022. Trong điều kiện b́nh thường, nhiệm kỳ của Zelensky và Quốc hội Ukraine sẽ kết thúc lần lượt vào tháng 5 và tháng 8/2024.
“Có thể ông Zelensky sẽ thắng” - ông Trump nói về khả năng tổ chức bầu cử trong thời chiến. “Tôi không biết ai sẽ thắng. Nhưng họ đă lâu rồi không bầu cử. Anh biết đấy, họ nói về dân chủ, nhưng sẽ đến một điểm mà nơi đó không c̣n là dân chủ nữa”.
Tổng thống Mỹ cũng phản hồi tuyên bố vào cuối tuần của con trai cả Donald Trump Jr. ông có thể sẵn sàng rời bỏ Ukraine, nói rằng: “không đúng. Nhưng cũng không hoàn toàn sai.”
“Họ phải hợp tác” - ông Trump nói. Ông cho rằng đàm phán với Nga không dễ dàng v́ Nga đang chiếm ưu thế. "Và họ (Nga) luôn như vậy. Họ lớn hơn nhiều. Họ mạnh hơn nhiều theo nghĩa đó".
Ông cho biết ông ca ngợi người dân Ukraine và quân đội Ukraine v́ đă chiến đấu, nhưng "đến một lúc nào đó, quy mô sẽ quyết định chiến thắng, thông thường là vậy”.
Các b́nh luận của ông Trump được đưa ra khi chính quyền của ông đang nỗ lực thêm một lần nữa nhằm chấm dứt cuộc xung đột đẫm máu nhất châu Âu kể từ Thế chiến II. Hôm Chủ nhật ông bày tỏ sự thất vọng rằng ông Zelensky vẫn chưa đọc bản khung ḥa b́nh mới nhất được các nhà đàm phán Mỹ và Ukraine soạn thảo.
“Sẽ tốt nếu ông ấy đọc nó” - Tổng thống Mỹ nói với Politico hôm thứ Hai. “Rất nhiều người đang chết. V́ vậy sẽ rất tốt nếu ông ấy đọc nó. Người của ông ấy thích đề xuất đó. Họ thực sự thích nó. Các phụ tá, những người cấp cao của ông ấy, họ thích nó, nhưng họ nói rằng ông ấy vẫn chưa đọc. Tôi nghĩ ông ấy nên dành thời gian để đọc”.
Ông Trump cũng gọi cuộc khủng hoảng Ukraine là vấn đề cấp bách nhất mà các nước châu Âu phải đối mặt mà họ không thể giải quyết được.
"Họ nói nhiều... Nhưng chẳng làm ǵ cả... Và xung đột cứ tiếp diễn... Điều này có thể leo thang thành Chiến tranh thế giới thứ ba. Tôi không nghĩ điều đó sẽ xảy ra vào lúc này" - người đứng đầu Nhà Trắng nhấn mạnh.
Viện Kiểm sát Nhân dân Tối cao vừa ban hành cáo trạng truy tố Lê Trung Khoa, kêu gọi ông này “đầu thú để được hưởng chính sách khoan hồng”.
Cáo trạng truy tố ông Lê Trung Khoa được ban hành ngày 8/12, chỉ vài ngày sau khi Bộ Công an ra quyết định truy nă ông hôm 5/12 với cáo buộc "làm, tàng trữ, phát tán, tuyên truyền thông tin, tài liệu nhằm chống Nhà nước Cộng ḥa xă hội chủ nghĩa Việt Nam".
Quyết định truy tố cũng được đưa ra sau chỉ chưa đầy một tháng kể khi Bộ Công an khởi tố ông hôm 17/11.
Ông Lê Trung Khoa, 54 tuổi, quê Thanh Hóa, là chủ bút trang thoibao, hiện sinh sống tại Đức, có cả quốc tịch Việt Nam lẫn quốc tịch Đức, theo xác nhận của ông với BBC News Tiếng Việt.
Trong một động thái gọi là mở rộng điều tra vụ án liên quan đến ông Lê Trung Khoa, vào tối 6/12, Bộ Công an đă khởi tố, bắt giam ông Phạm Quang Thiện – cựu Giám đốc Trung tâm Công nghệ và Truyền thông đa phương tiện thuộc Cổng Thông tin điện tử Chính phủ.
Ông Thiện cũng bị cáo buộc tội "làm, tàng trữ, phát tán, tuyên truyền thông tin, tài liệu nhằm chống Nhà nước Cộng ḥa xă hội chủ nghĩa Việt Nam".
Động thái của các cơ quan công quyền Việt Nam diễn ra trong bối cảnh hệ thống chính trị của quốc gia này đang chuẩn bị cho Đại hội Đảng lần thứ 14, dự kiến sẽ diễn ra từ 19-25/1/2026.
Các cơ quan công quyền của Việt Nam trong thời gian qua, vào tháng 11, cũng đă khởi tố và phát lệnh truy nă hai nhân vật khác là ông Nguyễn Văn Đài và bà Đặng Thị Huệ (c̣n gọi là Huệ Như) – hai nhà bất đồng chính kiến hiện đang tị nạn tại Đức.
Mùa Đông năm 1976, chúng tôi bay từ Washington, DC sang London để thăm ông bà cựu Tổng Thống Nguyễn Văn Thiệu. Trước đó, chúng tôi đă viết thư báo giờ giấc, chuyến bay, và chỉ được ông trả lời vỏn vẹn một câu: “Sẽ có người ra đón.” Tưởng sẽ là ai đó trong toán tùy tùng, ai dè vừa bước ra cửa phi trường Heathrow đă thấy chính ông đứng đó, tay vẫy, mặt cười hiền. Cảm giác lúc ấy thật khó tả: hơn một năm sau bao biến cố, bỗng gặp lại người từng ngồi ghế nguyên thủ ở một góc phi trường lạnh buốt xứ người.
Ông tự tay lái xe đưa chúng tôi về căn nhà nhỏ xinh ở vùng Surrey, ngoại ô London. Trên cửa treo một tấm bảng với mấy chữ khá lớn: “The White House.” Chúng tôi ghé tai hỏi nhỏ: “Bảng này tổng thống cho treo à?” Ông cười, bảo: “Bên này villa người ta hay đặt tên cho dễ nhận, bảng này chủ cũ để lại.” Tự tay ông xách va-li cho khách, đưa lên pḥng trên lầu hai, cúi xuống vặn hộp sưởi cho ấm rồi dặn ḍ như một người anh trong nhà: nếu lạnh quá th́ cứ bật thêm cái hộp sưởi thứ hai. Chiều hôm ấy ông khuyên nên đi ngủ sớm cho lại sức sau chuyến bay dài, sáng hôm sau “thủng thẳng dậy lúc nào cũng được.”
Phu nhân Nguyễn Thị Mai Anh – người đàn bà đứng phía sau
Sáng hôm sau, từ trên lầu bước xuống, chúng tôi thấy ông đang ngồi đọc báo, gương mặt đă bớt đi cái căng thẳng của những bữa điểm tâm trong Tháng Ba, Tháng Tư năm 1975. Chỉ hơn một năm mà trông ông già đi thấy rơ, nhưng phong độ vẫn chững chạc, dáng ngồi vẫn đường bệ của một nguyên thủ. C̣n bà th́ gần như không đổi: vẫn trẻ trung, dịu dàng, nồng ấm.
Trong khi ông xem báo, bà loay hoay trong bếp. Chỉ ít phút sau, trên bàn đă bày sẵn hai tô hủ tiếu đúng hương vị miền Nam, thơm nức mùi Mỹ Tho, thêm ly cà phê đậm đà. Bà Thiệu vốn là người Mỹ Tho, mà hủ tiếu Mỹ Tho th́ ngon có tiếng. Bà mời chúng tôi lại ăn cho nóng. Hỏi sao bà không ngồi cùng cho vui, bà chỉ mỉm cười: “Tôi ăn rồi, để cho hai ông dễ nói chuyện.”
Câu nói tưởng như chuyện thường ngày nhưng lại phản chiếu rất rơ nếp sống của bà trong suốt mười năm ông làm tổng thống. Bà luôn đứng lùi ra phía sau, xa chính trị, không can dự chuyện triều chính, chỉ lo gia đ́nh và những công tác xă hội. Trong những năm chúng tôi làm việc ở Dinh Độc Lập, rất ít khi thấy bà xuất hiện, ngay cả khi tổng thống tiếp khách ngoại giao. H́nh ảnh phu nhân tổng thống ở đây không phải là một “Đệ nhất phu nhân quyền lực” mà là một người phụ nữ miền Tây hiền lành, chọn đứng ngoài ánh đèn chính trị, lặng lẽ làm điểm tựa phía sau.
Bệnh viện V́ Dân – món quà cho người nghèo
Ngồi với chúng tôi trong căn nhà nhỏ ở Surrey, điều bà nói nhiều nhất không phải là chuyện quyền lực, không phải những buổi quốc yến hay quốc khách, mà lại là Bệnh viện V́ Dân. Bà kể, ư tưởng xây một nhà thương bắt đầu từ những lần vào Chợ Rẫy thăm bệnh nhân. Có hôm thấy hai người phải chen chúc trên một giường nhỏ, bà mủi ḷng đến ám ảnh. Từ đó, bà bắt đầu vận động xây một bệnh viện đàng hoàng, như một bước đầu để cải thiện nền y tế cho người nghèo.
Bệnh viện V́ Dân được xây theo tiêu chuẩn quốc tế, có 400 giường bệnh, trang bị hiện đại. Người bệnh đến khám, chữa trị đều được miễn phí. Bác sĩ, y sĩ, y tá được chọn lọc kỹ lưỡng, thêm sinh viên y, dược t́nh nguyện đến làm việc từ thiện. Bà nhấn mạnh: tài trợ cho bệnh viện hoàn toàn không dính đến ngân sách quốc gia, mà do các cơ quan từ thiện, những người hảo tâm trong nước và ngoại giao đoàn đóng góp. Bà nhắc đến sự hỗ trợ đặc biệt của bốn ṭa đại sứ: Đài Loan, Nam Hàn, Nhật và Ḥa Lan.
Bà đi vận động xây nhà thương không phải để đánh bóng tên tuổi, không phải để lấy điểm chính trị như lời đồn, mà v́ một niềm đam mê công tác xă hội rất… đàn bà, rất người. Trong kư ức bà, đó là niềm vui lớn, là thứ di sản bà muốn để lại cho dân nghèo. Về sau, khi sống ở Boston, mỗi lần kể đến những lần phải lái xe chở ông Thiệu đi cấp cứu ban đêm, bà thở dài: “Tiếc là bây giờ không c̣n Bệnh viện V́ Dân để chị săn sóc cho ông già.”
Bom rơi trên nóc Dinh và câu chuyện “ông già định ở lại”
Nhắc đến chính trị, có một biến cố làm bà rúng động, nhớ măi: vụ ném bom Dinh Độc Lập ngày 8 Tháng Tư, 1975. Một phi công VNCH nổi loạn đă thả hai quả bom xuống dinh. Một quả xuyên thủng băi trực thăng trên nóc, lọt xuống rồi nổ tung. Khi ấy, ông Thiệu vừa ngồi xuống bàn nhỏ ngoài hành lang để dùng bát phở sáng, mới gắp sợi bánh đầu tiên th́ cận vệ đă xô tới, kéo ông vào thang máy xuống hầm trú ẩn.
Bà kể, ngay gần thang máy có một quả bom “dài tḥng” rơi sát bên nhưng không nổ. Trên băi trực thăng, chỗ mỏng nhất bị đánh trúng, thảm dày bốc cháy, mùi khét tỏa khắp nơi. Bà bị kẹt trong pḥng gia đ́nh v́ cô giúp việc hoảng loạn, tay run đến mức không mở nổi khóa cầu thang. Một lúc lâu sau mới có sĩ quan chạy đến d́u bà xuống hầm, khói đặc đến mức bà gần như nghẹt thở.
Đầu Tháng Tư năm ấy, phong trào chống đối nổi lên khắp nơi, người người, phe phái đ̣i ông từ chức. Ngày 20 Tháng Tư, Đại sứ Graham Martin – theo chỉ thị của Henry Kissinger – tới Dinh Độc Lập khuyên ông nhường ghế, với kế hoạch đưa Tướng Dương Văn Minh lên thay. Câu hỏi của ông Thiệu rất thẳng: “Nếu tôi từ chức th́ viện trợ có đến không?” Martin trả lời lấp lửng: “Tôi không dám hứa, nhưng cũng có thể.”
Hôm sau, ông mời các tướng lănh đến họp. Ông kể lại chuyện đại sứ Mỹ nói, rồi bảo: nếu ông là chướng ngại cho ḥa b́nh, ông sẵn sàng từ chức. Cả pḥng im lặng. “Thế là đă rơ họ không muốn tôi ngồi lại,” ông nói với chúng tôi sau này. Chiều 22 Tháng Tư, ông lên truyền h́nh tuyên bố từ chức, tố cáo Hoa Kỳ đă thất ước, cắt quân viện để “chiến sĩ của chúng tôi chết đuối dưới làn mưa đạn của địch.” Ông khẳng định: “Tôi từ chức, nhưng tôi không đào ngũ.”
Vậy tại sao ông ra đi? Lịch sử và dư luận đă căi nhau mấy chục năm nay. Nhưng trong câu chuyện đời riêng, bà lại kể một chi tiết khác: sau khi từ chức, ông mặc quần xà lỏn, quay qua nói với vợ: “Mẹ con mày đi đi, tôi ở lại.” Trong miệng ông lúc đó c̣n ngậm một “cục ǵ” trong hàm răng – thứ thuốc độc mà điệp viên thường dùng để pḥng khi rơi vào bước đường cùng. Bà bảo rất giản dị: “Ông già định ở lại.”
Việc ông ra đi ngày 25 Tháng Tư, 1975, phần lớn là do áp lực từ tân Tổng Thống Trần Văn Hương – người kư sắc lệnh cử cựu Tổng Thống Nguyễn Văn Thiệu và cựu Thủ Tướng Trần Thiện Khiêm sang Đài Loan phân ưu khi Tưởng Giới Thạch qua đời – và cũng v́ chính phía Mỹ, phía tướng Minh đều muốn ông rời khỏi Việt Nam. Câu chuyện về “đào ngũ” v́ vậy không chỉ có một mặt, và lịch sử không đơn giản là một ḍng chữ kết tội. Lưu vong xứ sương mù và người bạn mang biểu tượng “lên voi”
Sau ngày rời Sài G̣n, ông bà chọn nước Anh làm nơi tạm dung. Chính phủ Anh tôn trọng đời sống riêng tư của gia đ́nh, chỉ âm thầm bố trí một sĩ quan an ninh cấp đại úy để bảo vệ, hướng dẫn ông ḥa nhập với môi trường mới. Trong căn villa nhỏ mang cái tên “The White House” ở Surrey, một nguyên thủ quốc gia bắt đầu học lại từ đầu: tự lái xe, tự đi chợ, tự lo những chuyện vặt mà ở Dinh Độc Lập từng có cả một bộ máy phục vụ.
Câu chuyện với Hoa Kỳ th́ không chấm dứt ở đó. Sau Hiệp Định Paris, Tổng Thống Richard Nixon mời ông sang thăm, nhưng tiếp tại tư dinh Casa Pacifica ở San Clemente chứ không phải Washington. Bữa tiệc khoản đăi chỉ vỏn vẹn mười hai người, với cái cớ là “không đủ chỗ.” Trong cái lạnh lẽo đó, điều an ủi ông là thái độ và t́nh cảm của Thống Đốc Ronald Reagan. Trước đó, khi ông Reagan qua Sài G̣n, ông Thiệu tiếp đón nồng hậu và tặng cho vị thống đốc một cặp ngà voi, đùa rằng: “Một ngày nào đó, ngài sẽ lên voi.”
Lịch sử trớ trêu mà cũng khéo sắp đặt: năm 1976, Reagan tranh cử nhưng chưa được đảng Cộng Ḥa chọn; nước Mỹ sau Nixon và Ford ngày càng mất uy tín; rồi đến thời Jimmy Carter, h́nh ảnh Hoa Kỳ sau “tháo chạy khỏi Việt Nam” càng bị coi thường hơn. Măi đến cuộc bầu cử 1980, Reagan mới thật sự “lên voi”, lời nói đùa ở Sài G̣n biến thành sự thật. Cũng từ thời Reagan, gia đ́nh ông Thiệu mới dọn sang Mỹ định cư.
Mùa Thu Boston, 9/11 và giấc ngủ ngàn thu
Ở Mỹ, ông bà sống rất đạm bạc tại một căn nhà nhỏ gần Boston. Trong bếp, ḿ gói Mama chất đầy từng chồng. Bà cười hiền, bảo: “Không sao, quen rồi, quen từ lúc ông già c̣n làm tổng thống.” Bà hay gọi chồng là “ông già” hoặc “tía”, giọng miền Tây nghe vừa mộc mạc, vừa thương. Người ta đồn đăi đủ điều về chuyện “ông già với bà này cô kia”, bà cũng chỉ nhún vai: “Tía đi rồi tía lại về,” một câu nói vừa thản nhiên, vừa chan chứa độ lượng.
Có những năm ông bệnh tim nặng, bà phải tự lái xe chở ông đi cấp cứu ban đêm. Trên đất Mỹ rộng lớn, một phụ nữ nhỏ bé tuổi xế chiều phải lái xe ṿng vèo tới bệnh viện, có hôm 1 giờ sáng mới về tới nhà, một ḿnh ḷ ḍ trong hầm đậu xe tối om, sợ ma đến mức phải… đi giật lùi. Sáng hôm sau, bà vẫn đùa: “Thôi th́ cũng c̣n tôi để lái xe cho ông tổng thống.” Ông chỉ mỉm cười: “Cám ơn bà.” Trong những câu chuyện nhỏ nhặt ấy, người ta thấy rơ hơn bất cứ bản tiểu sử nào thứ t́nh nghĩa vợ chồng lặng lẽ, bền bĩ suốt đời.
Năm kỷ niệm 50 năm thành hôn, người con trai Nguyễn Quang Lộc mời ba má sang Hawaii nghỉ ngơi. Vừa đến nơi được vài hôm th́ biến cố 11 Tháng Chín 2001 xảy ra. Ông xem truyền h́nh, thấy chiếc máy bay cất cánh từ chính phi trường Boston – nơi ông đang cư ngụ – lao vào ṭa tháp Trung Tâm Thương Mại Quốc Tế, rồi một chiếc khác đâm vào Ngũ Giác Đài. Ông bàng hoàng, lo ra, như thấy lại một lịch sử khác đang lặp lại. Xúc động này ảnh hưởng nặng nề đến sức khỏe vốn đă yếu của ông.
Ông nôn nóng muốn về lại Boston ngay, nhưng máy bay toàn quốc bị đ́nh chỉ, cả tuần sau mới bay được. Về đến nhà, bệnh ông trở nặng. Chiều Thứ Bảy, ngày 29 Tháng Chín, 2001, tại Trung Tâm Y Tế Beth Israel Deaconess, ông lặng lẽ đi vào giấc ngủ muôn đời, chưa đầy ba tuần sau biến cố 9/11. Có nhà b́nh luận Mỹ đă đặt câu hỏi: sau kinh nghiệm Việt Nam và cái chết của Nguyễn Văn Thiệu, liệu Hoa Kỳ có thực sự quyết tâm và nhất quán khi bước vào cuộc chiến chống khủng bố và công cuộc xây dựng Afghanistan hay không? Ở một nơi nào đó bên kia thế giới, có lẽ ông đă tự có câu trả lời cho riêng ḿnh.
“Đức Lưu Quang” và người phụ nữ tên Mai Anh
Sau khi ông mất, trong cái lạnh cắt da của mùa Đông Boston, chúng tôi cùng một người bạn – Tiến sĩ Tạ Văn Tài ở Harvard – đến thăm bà. Bà sống một ḿnh với con chó nhỏ, trong căn nhà đơn sơ, bộ xa lông cũ kỹ đă sờn. Trên một bục cao là tấm h́nh ông và một chai sâm banh. Bà kể: năm nào tới ngày kỷ niệm thành hôn, ông cũng mua một chai sâm banh, tự tay mở, rót cho bà một ly dù bà không biết uống rượu, chỉ để giữ một nghi thức, một kỷ niệm không bao giờ phai. Khi ông mất, bà vẫn để chai rượu đó bên h́nh ông, như muốn giữ lại măi cái ngày vui riêng của hai người.
Có lần, ngồi trước bàn thờ, chúng tôi hỏi ông người Mỹ nghĩ ǵ về ông. Ông thở dài, bảo: khen có, chê có, có vị tướng Mỹ c̣n nói ông “nhu nhược.” Lư do: “Tổng thống không cương quyết đủ để ra lệnh tử h́nh khi cần thiết.” Ông thiệt thà trả lời: “Suốt đời, tôi đă tránh không có cái nợ máu.” Thực tế, trong mười năm cầm quyền, không có tội nhân chính trị nào phải ra pháp trường. Trên bàn thờ nhà bà ở Newton, Massachusetts, vẫn treo bức hoành “Đức Lưu Quang” – ba chữ do chính tay ông viết rồi cho người thêu, để nhắc con cái rằng ánh sáng của đạo đức mới là thứ c̣n lại sau cùng.
Nếu tin rằng mọi sự trên đời đều do Trời an bài, th́ có lẽ Trời cũng đă giữ ông qua ít nhất sáu lần bị đe dọa đảo chính, để bà không phải trở thành quả phụ của một tổng thống khi ông c̣n tại chức. Rồi đến ngày 15 Tháng Mười, 2021, bà cũng lặng lẽ ra đi, theo “ông già” về thế giới bên kia. Từ đó, “Cô Bảy Mỹ Tho” Nguyễn Thị Mai Anh chắc đă được gần “Cậu Tám Phan Rang” Nguyễn Văn Thiệu, không c̣n cảnh lái xe một ḿnh trong đêm tuyết, cũng không c̣n những lời dèm pha, thị phi chính trị nào chạm tới.
Lịch sử sẽ c̣n tranh luận măi về vai tṛ và trách nhiệm của ông trong sự sụp đổ của VNCH. Có người xem ông là biểu tượng của một thời đă mất, có người trách ông chưa đủ cứng rắn, chưa đủ quyết liệt. Nhưng câu chuyện đời thường về một “ông già định ở lại”, về một người vợ tên Mai Anh lặng lẽ đứng sau lưng chồng, về Bệnh viện V́ Dân, về chai sâm banh kỷ niệm và bức hoành “Đức Lưu Quang” – tất cả những điều đó giúp chúng ta nh́n ông bà bằng một ánh mắt khác: ít phán xét hơn, nhiều nhân t́nh hơn.
Và biết đâu, ở một góc nào đó trên Nước Chúa Kitô mà nhiều người vẫn cầu xin cho ông bà được nghỉ yên, hai bóng dáng xưa của Dinh Độc Lập giờ đang ngồi bên nhau, nhắc lại chuyện hủ tiếu Mỹ Tho ở Surrey, chuyện cặp ngà voi tặng Ronald Reagan, chuyện “tía đi rồi tía lại về”, và mỉm cười trước những cơn băo chính trị đă trôi tuột như mây bay trên bầu trời Việt Nam năm nào.
Tác giả: Tiến Sĩ Nguyễn Tiến Hưng (chỉnh sửa Gibbs VIETBF)
" VÁN BÀI LẬT NGỬA " : TẬP CẬN B̀NH ĐANG " DẮT MŨI " TRUMP ?
Hạ tuần Tháng Mười Một, sau cuộc gọi với Tập , Trump đă lập tức yêu cầu :
- Thủ Tướng Nhật Sanae Takaichi hạ giọng về vấn đề Đài Loan.
Đây chỉ là một trong những ví dụ nhỏ cho thấy Trump dường như “ dưới cơ ” trong cuộc đấu trí mà Tập Cận B́nh đang dẫn dắt…
ẢO GIÁC CHIẾN THẮNG
Tháng Mười, Tổng Thống Trump gặp Tập Cận B́nh bên lề hội nghị APEC tại Nam Hàn. Theo Trump, cuộc gặp với Tập, lần đầu tiên kể từ khi ông nhậm chức nhiệm kỳ hai, là một “thành công lớn,” đạt điểm “12” trên thang điểm 10.
Trên thực tế, đó lại là một thất bại.
Trump gặp Tập ngày 30 Tháng Mười, 2025, tại Nam Hàn. (H́nh minh họa: Andrew Caballero-Reynolds/AFP via Getty Images)
Tập đưa ra một số cam kết với Mỹ nhưng những “thành quả” này đă đạt được với cái giá là loạt nhượng bộ đáng kể của Mỹ về kiểm soát xuất cảng, thương mại và đóng tàu.
Ngay cả với những ǵ được xem là nhượng bộ của Bắc Kinh, thị trường Trung Quốc hiện cũng đă khó tiếp cận hơn đối với các nhà sản xuất Mỹ so với chỉ mười tháng trước.
Nói cách khác, Mỹ đang ở vị thế cạnh tranh kém hơn so với Trung Quốc so với thời điểm trước ngày 20 Tháng Giêng.
Toàn cảnh , Trung Quốc không chỉ không bị “dập tơi tả”
bởi chiến thuật “chơi chiêu khó lường” của Trump mà Washington thực tế đang dần đánh mất lợi thế.
Tập Cận B́nh, với sự kiên nhẫn và toan tính kỹ lưỡng, đă tận dụng triệt để những điểm yếu trong cách tiếp cận “ giao dịch ngắn hạn ” của Trump để giành lấy những nhượng bộ chiến lược quan trọng mà không phải trả cái giá tương xứng.
Một trong những bằng chứng rơ nhất cho thấy sự thất thế của Trump nằm ngay trong những ǵ ông coi là thắng lợi lớn nhất :
- Các thỏa thuận nông sản.
Trump luôn tự hào về khả năng đàm phán , nhưng Tập Cận B́nh dường như đă nắm bắt được tâm lư khao khát một “ chiến thắng trên mặt báo” của tổng thống Mỹ để giăng ra cái bẫy tinh vi hơn.
Sau cuộc gặp tại Nam Hàn, phía Mỹ tuyên bố :
Trung Quốc đồng ư mua 12 triệu tấn đậu nành vào cuối năm và cam kết mua 25 triệu tấn mỗi năm trong ba năm tới.
Trump ngay lập tức ca ngợi đây là tin vui cho nông dân trong nước, và khi lên máy bay trở về Mỹ, ông hoan hỉ cảm ơn Tập.
Tuy nhiên, con số 25 triệu tấn thực chất là một bước lùi.
Dữ liệu cho thấy mức cam kết này vẫn thấp hơn 1.8 triệu tấn so với lượng đậu nành thực tế mà Trung Quốc mua của Mỹ vào năm 2024.
Bắc Kinh thậm chí thật ra chưa đưa ra tuyên bố chính thức xác nhận các con số cụ thể, giữ cho họ một không gian mập mờ để tùy cơ ứng biến.
Để đổi lấy cam kết Trung Quốc về việc kiểm soát Fentanyl và mua nông sản , Trump đồng ư giảm 10% trong 30% thuế quan mới áp đặt lên hàng hóa Trung Quốc.
Giới phân tích chỉ ra rằng :
- Đây là một sự trao đổi không cân xứng (“The Art of Letting Trump Claim a Win, While Walking Away Stronger”/The New York Times).
Tập Cận B́nh c̣n giành được một thắng lợi lớn :
Mỹ tạm dừng thu phí cảng đối với tàu Trung Quốc.
Về mặt tư duy chiến lược, Tập đă khiến Trump tŕ hoăn những nỗ lực nhằm phục hồi ngành đóng tàu của Mỹ.
Nếu lĩnh vực nông nghiệp cho thấy sự thua thiệt th́ lĩnh vực công nghệ và tài nguyên chiến lược lại cho thấy thất bại của Trump trong việc bảo vệ an ninh quốc gia dài hạn.
Ngay trước khi gặp Trump, Tập Cận B́nh đă tung ra đ̣n “phủ đầu” bằng cách áp đặt các biện pháp kiểm soát xuất khẩu mở rộng đối với chuỗi cung ứng đất hiếm.
Lo ngại về việc ngành công nghiệp Mỹ bị tê liệt, Trump buộc phải nhượng bộ . Mỹ đồng ư hoăn thực hiện một quy tắc mới vốn được thiết kế để liệt kê thêm hàng loạt công ty Trung Quốc vào danh sách đen cấm mua công nghệ nhạy cảm của Mỹ.
Đổi lại , Trung Quốc chỉ đơn giản là đồng ư tạm hoăn các hạn chế xuất khẩu đất hiếm trong một năm (“What Trump Gets Wrong About China”/Foreign Affairs).
Đây là một ví dụ điển h́nh của việc Trung Quốc tạo ra một cuộc khủng hoảng (hạn chế đất hiếm) và sau đó dùng việc giải quyết khủng hoảng đó để đổi lấy nhượng bộ từ Mỹ (hoăn danh sách đen công nghệ).
Kết quả , Trung Quốc bảo toàn được quyền tiếp cận công nghệ Mỹ cho các công ty của ḿnh, trong khi Mỹ vẫn phụ thuộc vào đất hiếm Trung Quốc. Nói cách khác, Bắc Kinh biết cách đẩy Mỹ vào chân tường và biết chắc Mỹ phải lùi bước.
Nghiêm trọng hơn , chính quyền Trump đă có những hành động nới lỏng kiểm soát xuất cảng đối với các loại chip bán dẫn tiên tiến .
Washington đă đảo ngược quyết định cấm bán chip H20 của Nvidia cho Trung Quốc.
Thậm chí có thông tin rằng Trump đă cân nhắc thảo luận việc bán các chip Blackwell hiện đại nhất của Nvidia cho Trung Quốc trước khi các cố vấn can ngăn.
Việc sẵn sàng mang công nghệ lơi – yếu tố then chốt trong cuộc đua AI và quân sự – ra làm vật phẩm trao đổi thương mại cho thấy Trump đă bị cuốn vào tư duy “con buôn” ngắn hạn, phớt lờ các cảnh báo an ninh quốc gia.
Cuối năm, khi nước Mỹ đang chuẩn bị bước vào mùa lễ hội, New Orleans – thành phố của jazz, Mardi Gras và những xóm nghèo ven đầm lầy – lại thức dậy trong tiếng c̣i xe và giày đinh của hàng trăm nhân viên liên bang. Bộ An Ninh Nội Địa (DHS) mở một chiến dịch trấn áp di dân mới, với cái tên nghe vừa quê mùa vừa lạnh gáy: “Operation Catahoula Crunch”.
Mục tiêu được đặt thẳng thừng: 5.000 vụ bắt giữ trong ṿng hai tháng tại khu vực New Orleans và các vùng phụ cận. Trên giấy tờ, chiến dịch nhắm vào “tội phạm di dân bất hợp pháp”. Trên đường phố, người ta chỉ thấy bóng những người da nâu, da vàng giật ḿnh ngoái lại mỗi khi nghe tiếng gơ cửa hay bước chân dừng trước căn nhà ḿnh. Chiến dịch “Catahoula Crunch” diễn ra như thế nào?
Từ đầu Tháng Mười Hai, DHS điều về vùng New Orleans hơn hai trăm nhân viên liên bang, chủ yếu là lực lượng Biên Pḥng (Border Patrol) cùng với ICE. Họ chia thành từng toán, mặc áo giáp, đội mũ bảo hộ, mang súng ngắn, tỏa đi khắp các khu ngoại ô, các băi đậu xe, khu chợ lao động, thậm chí cả nhà thờ.
Theo kế hoạch nội bộ bị ṛ rỉ, chiến dịch kéo dài ít nhất 60 ngày, trải rộng từ Đông Nam Louisiana sang tới một phần Mississippi. Mục tiêu là “làm sạch” những người bị cáo buộc phạm tội mà trước kia địa phương không giữ lại v́ chính sách “thành phố trú ẩn”. Nhưng số liệu ban đầu lại cho thấy điều khác: trong những ngày đầu, chưa tới một phần ba người bị bắt có tiền án nghiêm trọng; c̣n lại là những người chỉ vướng lỗi nhỏ hoặc đơn thuần là vi phạm di trú.
Cảnh tượng quen thuộc lặp lại: nhân viên liên bang phục kích ở băi đậu xe của các siêu thị vật liệu xây dựng, chặn xe thợ hồ, thợ lợp mái; leo lên công tŕnh đang xây để trói tay, dẫn giải ngay trên cao. Cái tên “Catahoula Crunch” nghe như món snack gịn rụm, nhưng với người lao động nhập cư, đó là tiếng găy của từng mảnh đời.
Người Việt New Orleans giữa tâm băo
Trong cơn bố ráp ấy, cộng đồng Việt Nam ở New Orleans bỗng bị gọi tên. Scripps News – một mạng lưới truyền thông toàn quốc – chạy ḍng tít thẳng thừng: “DHS agents target the Vietnamese community in New Orleans”. Không phải ngẫu nhiên. Sau 1975, New Orleans là một trong những nơi đón làn sóng tị nạn Việt đầu tiên. Hàng ngh́n gia đ́nh được đưa tới khu Versailles ở New Orleans East, rồi dần lan sang Marrero, Westbank, các vùng lân cận.
Suốt gần nửa thế kỷ, người Việt bám đầm lầy, ra biển đánh tôm cá, mở tiệm phở, tiệm nail, tiệm tạp hóa… Họ góp phần dựng lại thành phố sau băo Katrina, gieo vào New Orleans một mùi nước mắm rất riêng, ḥa vào tiếng chuông nhà thờ và tiếng trống Mardi Gras. Nhiều người đă nhập quốc tịch, con cháu nói tiếng Anh rành rọt hơn tiếng Việt. Nhưng cũng không ít người giấy tờ lỡ dở, hồ sơ tị nạn kéo dài, án phạt cũ chưa xóa.
Một phụ nữ gốc Việt, sinh vào cuối cuộc chiến, ba tuổi theo gia đ́nh tị nạn sang Mỹ và lớn lên ở New Orleans, nói trên truyền h́nh rằng bà cảm thấy chiến dịch lần này như một sự phản bội. Thế hệ cha mẹ bà đă từng là đồng minh của Mỹ trong cuộc chiến ủy nhiệm ở Việt Nam; v́ cuộc chiến đó, họ phải lênh đênh vượt biển, rồi “được” đưa tới đây. Nửa thế kỷ xây dựng lại cuộc đời, mở tiệm, nuôi con, đóng thuế, trở thành một phần của kết cấu văn hóa thành phố – và bây giờ, họ lại phải sống trong cảm giác cửa nhà có thể bị gơ bất cứ lúc nào.
“Gia đ́nh bị xé tan. Họ luôn ở trong trạng thái khiếp sợ. Sống như vậy rất khó,” bà nói. Lời ấy không chỉ dành cho người Việt, mà cho cả những xóm Latino, nơi đàn ông ra khỏi nhà đi làm mà không chắc tối có được bước chân về.
“Trấn áp tội phạm” hay một cuộc càn quét di dân?
Chính quyền Tổng Thống Donald Trump giải thích rằng New Orleans chỉ là chặng mới trong chuỗi chiến dịch nhằm vào các thành phố “thành tŕ Dân Chủ” – sau Chicago, Los Angeles, Charlotte… Họ nhấn mạnh tới những vụ án kinh hoàng: cướp có vũ trang, hiếp dâm, xâm nhập gia cư. H́nh ảnh những “tên tội phạm di dân” được dựng như lư do đạo đức cho một chiến dịch quy mô quốc gia.
Nhưng các tổ chức bảo vệ dân quyền, luật sư di trú và ngay cả một số dân cử địa phương lại kể câu chuyện khác. Họ chỉ ra rằng trong các chiến dịch trước, chỉ một tỷ lệ nhỏ người bị bắt thực sự dính án bạo lực; đa số là người đi làm công, người xin tị nạn, người phạm lỗi giao thông hay lỗi giấy tờ. Ở New Orleans những ngày đầu, cũng xuất hiện nhiều trường hợp bị chặn hỏi chỉ v́… trông giống người nhập cư. Có người sinh ra ở Mỹ vẫn bị c̣ng tay, chỉ được thả sau khi xuất tŕnh giấy tờ.
Với người trong cuộc, ranh giới giữa “trấn áp tội phạm” và “càn quét di dân” ngày càng mờ. Họ thấy gia đ́nh, nhà thờ, chợ búa, băi đón lao động đều bị đưa vào vùng nguy hiểm. Thành phố, vốn tự hào là nơi giao thoa văn hóa, bỗng mang không khí của một vùng chiếm đóng.
Giữ b́nh tĩnh, hiểu quyền của ḿnh
Trong cơn hoảng loạn ấy, điều quan trọng nhất đối với cộng đồng Việt là không hoảng loạn, không manh động, nhưng cũng không cúi đầu bỏ quyền. Các nhóm luật sư và tổ chức bảo vệ di dân tại New Orleans đă in tờ rơi “Know Your Rights” bằng tiếng Anh, Tây Ban Nha và tiếng Việt, nhắc lại những điều căn bản mà bất kỳ ai trên đất Mỹ cũng được hưởng.
– Nếu là công dân hoặc thường trú nhân, hăy luôn mang theo bản chính hoặc bản sao giấy tờ tùy thân hợp lệ (hộ chiếu Mỹ, thẻ xanh, bằng lái, thẻ đi làm). Điều đó giúp tránh bị giữ oan, nhưng không có nghĩa là bạn phải trả lời mọi câu hỏi ngoài tên và ngày sinh nếu cảm thấy không an toàn.
– Tại nhà riêng, theo hướng dẫn chung của các tổ chức dân quyền, bạn không bắt buộc phải mở cửa nếu nhân viên liên bang không có lệnh khám xét do ṭa kư. Bạn có thể nói qua cửa: “Tôi không cho phép vào nhà nếu không có lệnh của ṭa. Tôi muốn nói chuyện với luật sư.”
– Ở nơi công cộng, hăy giữ b́nh tĩnh, không bỏ chạy, không chống lại bằng vũ lực. Bạn có quyền hỏi: “Anh/chị giữ tôi v́ lư do ǵ? Tôi có đang bị bắt không, hay tôi được tự do đi?” Nếu họ muốn bắt, hăy yêu cầu được gọi điện cho luật sư hoặc người thân, và không kư bất cứ giấy tờ nào mà bạn không hiểu.
– Quan trọng hơn hết: hăy kết nối với nhau. Nhà thờ, chùa chiền, hội đồng hương, hội sinh viên, các nhóm thiện nguyện… đều có thể là nơi chia sẻ thông tin, dịch tài liệu pháp lư, ghi lại các vụ bắt giữ bất thường. Càng nhiều người biết quyền của ḿnh, khả năng lạm quyền càng khó.
Năm mươi năm sau chiến tranh, đừng để nỗi sợ lặp lại
Nhiều người Việt ở New Orleans là con cháu của những “thuyền nhân” chạy trốn trại cải tạo, vượt biển, sống trong trại tị nạn trước khi được Mỹ nhận. Họ lớn lên với kư ức cha mẹ giật ḿnh khi nghe tiếng gơ cửa đêm khuya, tiếng giày lính đi trên nền xi măng. Bây giờ, ngay trên đất Mỹ – nơi họ đă chọn làm quê hương thứ hai – kư ức ấy lại trở về theo một cách khác.
Chiến dịch “Catahoula Crunch” có thể rồi cũng sẽ qua, như những đợt bố ráp di dân khác trong lịch sử nước Mỹ. Nhưng vết sẹo của nỗi sợ, của những gia đ́nh bị chia cắt, của những đứa trẻ đợi cha mẹ ở cổng trường mà không thấy… sẽ c̣n ở lại rất lâu. Đó không chỉ là câu chuyện của người Latino hay người Việt ở New Orleans, mà là bài kiểm tra lương tâm cho cả nước Mỹ: một đất nước từng mở rộng ṿng tay với người tị nạn, nay sẽ đối xử với họ như thế nào khi chính ḿnh gây ra những cơn băo chính trị và chiến tranh đă đẩy họ ra biển?
Trong thời khắc ấy, điều cộng đồng có thể làm cho nhau là không im lặng. Chia sẻ thông tin, nâng đỡ những gia đ́nh bị ảnh hưởng, nhắc với nhau rằng chúng ta có quyền, có tiếng nói, và đă góp phần xây nên thành phố này suốt nửa thế kỷ qua. New Orleans không chỉ là nơi chúng ta tạm trú – với rất nhiều gia đ́nh Việt, đó đă là quê hương. Và không ai nên bị đối xử như kẻ xa lạ ngay trên chính quê hương của ḿnh.
\
MỹChiến dịch truy quét nhập cư ở New Orleans làm dấy lên nỗi lo trong cộng đồng gốc Việt, vốn sống ổn định suốt nhiều thập kỷ.
Bộ An ninh Nội địa (DHS) hồi đầu tháng triển khai chiến dịch lớn nhằm truy t́m và trục xuất người nhập cư trái phép ở New Orleans, bang Louisiana, với mục tiêu bắt 5.000 người trong hai tháng tới.
Theo truyền thông Mỹ, chiến dịch truy quét quy mô lớn này đang khiến các cộng đồng nhập cư ở thành phố lo lắng, căng thẳng. Nhiều doanh nghiệp đóng cửa, đường phố trở nên vắng vẻ hơn ở những khu vực tập trung cư dân gốc Việt, Tây Ban Nha.
New Orleans có khoảng 14.000 người gốc Việt, là nơi đông người Việt nhất Louisiana, nhiều gia đ́nh đă "ăn sâu bén rễ" hàng thập kỷ. DHS hôm 3/12 thông báo trong số 16 người bị Cơ quan Thực thi Di trú và Hải quan (ICE) bắt ở New Orleans có ba người gốc Việt. DHS cho biết những người này từng phạm tội h́nh sự, nhưng không tiết lộ t́nh trạng cư trú của họ hiện nay.
Một nhà hoạt động cộng đồng giấu tên ở New Orleans nói với truyền thông Mỹ rằng nhiều người gốc Việt ở đây đang sống trong thấp thỏm. "Tôi dặn các con đi đâu cũng phải mang theo giấy tờ tùy thân. Cách họ làm việc này thật quá đột ngột và đáng sợ", bà nói.
Đặc vụ liên bang Mỹ tuần tra đường phố New Orleans, bang Louisiana, ngày 5/12. Ảnh: AFP
Michael Gahagan, luật sư di trú địa phương, đă tiếp nhận hai thân chủ mới là người gốc Việt sau khi giới chức liên bang triển khai chiến dịch truy quét quy mô lớn ở New Orleans. Cả hai từng bị hủy thẻ xanh sau khi bị kết án, và đă xin gia hạn giấy phép lao động suốt nhiều thập kỷ.
"Nhiều thân chủ người Việt của tôi đang lo lắng", ông Gahagan nói. "Tôi bắt đầu thấy lượng lớn khách hàng gốc Việt t́m đến, những người vốn tin họ sẽ không bao giờ bị trục xuất. Nhưng t́nh h́nh đă thay đổi".
Nhà hoạt động giấu tên cũng mô tả một khách hàng của bà, giống như thân chủ của ông Gahagan, đă bị hủy thẻ xanh cách đây 30 năm sau khi bị kết án lừa đảo. Người này đă liên tục gia hạn giấy phép lao động kể từ đó. Năm nay, các khoản phúc lợi mà ông đóng góp gần 50 năm đă không c̣n được giải ngân.
"Họ chỉ nói: 'Chúng tôi không thể xác minh được t́nh trạng di trú của ông nữa'. Thế là từ tháng 4, ông ấy không c̣n nhận được các khoản trợ cấp an sinh xă hội", nhà hoạt động kể, cho biết khách hàng này không dám lên tiếng để t́m cách khôi phục các khoản trợ cấp, v́ lo sợ bị bắt giam.
Thi Bui, 31 tuổi, sống ở New Orleans từ khi 3 tuổi, nói với truyền thông địa phương rằng chiến dịch truy quét mới khiến cô cảm thấy như cộng đồng đang bị phản bội sau thời gian dài sinh sống ổn định ở đây.
"Họ đă xây dựng gia đ́nh, mở doanh nghiệp, trở thành một phần văn hóa, nền tảng của đất nước này. Và giờ đây họ đang bị chia cắt. Các gia đ́nh luôn trong t́nh trạng lo sợ. Thật khó sống như vậy", Thi Bui nói.
Khi luật sư bảo “có quyền kiện”, c̣n dân th́ trôi theo ḍng lũ
Sau trận xả lũ giữa tháng trước của thủy điện Sông Ba Hạ, cả vùng Phú Yên ngập ch́m trong nước đục. Người th́ chạy không kịp, kẻ mất trắng nhà cửa, trâu ḅ, lúa má. Nhiều người vừa thoát chết đă phải ngủ màn trời chiếu đất, chưa kịp hoàn hồn th́ trên báo lại xuất hiện câu nói lạnh như thép: “Muốn kiện thủy điện, người dân phải chứng minh thiệt hại.”
Luật sư Hà Hải, phó chủ nhiệm Đoàn Luật Sư TP.HCM, khẳng định rằng nếu có căn cứ cho thấy chủ đập, nhà máy thủy điện là nguyên nhân gây thiệt hại th́ người dân Phú Yên, Đồng Nai… có quyền yêu cầu bồi thường cả vật chất lẫn tinh thần theo Bộ Luật Dân Sự. Thậm chí, người dân c̣n có thể đề nghị Viện Kiểm Sát tham gia đại diện khởi kiện. Trên giấy, mọi thứ có vẻ rất “đúng quy tŕnh”: có luật, có quyền, có cơ quan “bảo vệ pháp luật”. Nhưng bên dưới những ḍng chữ đẹp đẽ ấy là tiếng thở dài rất thật: “Đă có tập đoàn mafia bảo kê phía sau rồi, kiện bằng niềm tin.” Gánh nặng “chứng minh thiệt hại” đặt lên vai người vừa chạy lũ
Luật sư Nguyễn Thị Kim Vinh, một cựu thẩm phán, hướng dẫn rất chi tiết: muốn kiện th́ dân phải chụp ảnh, quay video hiện trường; phải có biên bản kiểm kê tài sản, giấy tờ chứng minh quyền sở hữu; phải nhờ hội đồng định giá của nhà nước hoặc tổ chức thẩm định độc lập xác định giá trị thiệt hại. Nói tóm lại, người dân phải tự biến ḿnh thành… điều tra viên, định giá viên và thư kư ṭa án, ngay sau khi vừa bơi trong nước lũ để cứu thân, cứu con.
Nhưng thực tế th́ sao? Nhiều người đă chua chát b́nh luận: “Tôi nói cúp điện, điện thoại hết pin, đồ đạc trôi hết th́ lấy ǵ mà chụp?” Khi nước ập vào lúc nửa đêm, tràn qua mái nhà, người ta chỉ c̣n một bản năng duy nhất là ôm con, d́u cha mẹ già chạy. Ai c̣n đủ b́nh tĩnh đứng giữa ḍng lũ mà giơ điện thoại lên quay clip “làm bằng chứng pháp lư”? Nhà trôi, trâu ḅ trôi, tivi, tủ lạnh trôi ra sông, rồi được sóng đánh dạt ra biển – lúc đó ai sẽ “trích lục” từng con gà, con vịt, từng mét vuông rau màu để nộp lên ṭa?
Thế nên dân mới mỉa: “Chắc tới lúc chết cũng phải ngồi dậy chứng minh tại sao chết chứ người sống không được nói”, hay “thiệt hại rơ như ban ngày mà c̣n bắt chứng minh”. Khi công lư được định nghĩa bằng những bộ hồ sơ mà người nghèo không bao giờ đủ sức chuẩn bị, th́ câu “con kiến kiện củ khoai” bỗng dưng trở thành giáo tŕnh pháp lư vỡ ḷng của cả một vùng lũ. Con kiến, củ khoai và niềm tin đă cạn
Không phải ngẫu nhiên mà bên dưới tin “dân có thể kiện thủy điện” là cả một rừng b́nh luận chua chát. Người th́ cười khẩy: “Kiện á? Kiện củ khoai nha. Tôi thách cả VN kiện được đấy.” Người th́ buông câu gọn lỏn: “Ở Việt Nam mà đi kiện hả trời, khó hơn lên trời.” Có người c̣n nói thẳng: “Dân màn trời chiếu đất không thấy hay sao mà c̣n kêu chứng minh thiệt hại.”
Trong mắt nhiều người, câu chuyện kiện tụng này chỉ là màn kịch quen thuộc: trên báo, các vị chức sắc, luật sư nói đầy đủ quy tŕnh, điều khoản, nghị quyết; dưới ruộng, người dân đứng nh́n rơm rạ, hoa màu, trâu ḅ trôi lềnh bềnh, không biết lấy ǵ làm “bằng chứng”. Thậm chí có người c̣n châm biếm: “Ngày xưa đi lính cách mạng không có người làm chứng c̣n không được công nhận có công, huống chi là dân đen đi kiện thủy điện.”
Khi niềm tin đă ṃn, câu “kiện tới đời con đời cháu” không c̣n là lời đùa nữa, mà là cảm giác có thật: công lư một chiều, ai có tiền, có thế, có “bảo kê chống lưng” th́ thắng; ai chỉ có đôi bàn tay trắng sau lũ th́… ráng chịu. Khi thủy điện xả lũ, ai chịu trách nhiệm ngoài… ông trời?
Người ta vẫn lập luận: nếu không xả kịp, vỡ đập th́ “không c̣n dân sống sót để mà kiện”. Lập luận đó nghe qua thấy hợp lư, nhưng lại che đi câu hỏi cốt lơi: tại sao quy tŕnh vận hành hồ chứa, quy tŕnh cảnh báo dân, quy hoạch hạ du… cứ mỗi mùa mưa lại là một màn đánh cược sinh mạng dân nghèo?
Nếu thủy điện được xây, điện được bán, lợi nhuận được chia, th́ trách nhiệm khi xả lũ bất ngờ, khi cảnh báo muộn, khi dân “không kịp chạy thoát thân” phải thuộc về ai? Tại sao câu trả lời luôn bị đẩy dần từ doanh nghiệp, từ cơ quan quản lư về phía… người dân, với câu thần chú duy nhất: “phải chứng minh thiệt hại”? Công lư, nếu chỉ đứng trên bờ cao nh́n xuống, ghi chép vài ḍng “thủy điện xả lũ đúng quy tŕnh”, rồi quay lưng đi, th́ với người vùng lũ, nó chẳng khác nào một trận lũ thứ hai, lũ vô h́nh tràn vào niềm tin, vào ḷng tự trọng. Nếu kiện chỉ c̣n trên miệng, th́ luật pháp cũng chỉ c̣n trên giấy
Về mặt lư thuyết, việc luật sư nhắc đến quyền kiện thủy điện là một tín hiệu tích cực: ít ra pháp luật cũng thừa nhận người dân không phải là kẻ chịu trận vĩnh viễn. Nhưng nếu gánh nặng chứng minh được đặt quá cao, nếu hệ thống điều tra – định giá – xét xử không minh bạch, nếu người dân không có hỗ trợ pháp lư thật sự, th́ quyền đó sẽ chết non ngay từ ngưỡng cửa ṭa án.
Một nhà nước muốn được gọi là “của dân, do dân, v́ dân” th́ không thể bỏ mặc những bà con đă “oằn ḿnh trong lũ, mất nhà, mất người, mất tài sản” rồi quay lại bắt họ tự bơi giữa mê cung thủ tục. Nếu thật sự tôn trọng sinh mạng và tài sản của người dân, chính quyền phải chủ động điều tra, thu thập chứng cứ, tổ chức định giá, đứng về phía nạn nhân để buộc thủy điện chịu trách nhiệm – chứ không phải đứng trên bục nói “dân có quyền kiện”, rồi bỏ mặc họ… “chứng minh bằng niềm tin”.
Bởi v́, nếu cuối cùng tất cả chỉ dừng lại ở mấy ḍng “hướng dẫn pháp lư” trên mặt báo, th́ trận lũ ở Phú Yên sẽ không chỉ cuốn đi nhà cửa, ruộng vườn, mà c̣n cuốn theo cả niềm tin mong manh c̣n sót lại của người dân vào hai chữ… công lư.
Buổi sáng kéo rèm cửa, ánh nắng vẫn thế, ly cà phê vẫn thế, nhưng trên màn h́nh điện thoại th́ Việt Nam như đă… sang trang. GDP tăng gần 8%, FDI 18 tỷ đô, tăng trưởng “đứng đầu Đông Nam Á”, báo chí chạy tít rực rỡ, b́nh luận hân hoan.
Chỉ có một thứ không thay đổi: túi tiền của bạn. Phở vẫn tăng giá, căn hộ vẫn đắt như vàng, lương không theo kịp chi phí, c̣n cảm giác “khó thở” về tài chính th́ ngày một rơ. Câu hỏi nhức nhối hiện lên: Nếu kinh tế đang bay lên, tại sao đời sống của tôi lại thấy… nặng xuống?
Đó chính là cái “ảo giác tập thể” mà bài viết này muốn bóc tách: đằng sau 18 tỷ đô FDI và những con số đẹp như mơ, Việt Nam đang thực sự bước vào thập kỷ vàng, hay chỉ đang say trong những bảng thống kê lung linh? FDI 18 TỶ ĐÔ: CỬA HÓA RỒNG HAY CHỈ LÀ BÓNG PHẢN CHIẾU?
Không ai phủ nhận: 18 tỷ đô vốn FDI là con số đủ làm bất cứ chính phủ nào nở mặt, doanh nghiệp nào cũng thấy cơ hội. Nhưng FDI không phải phép màu biến một quốc gia thành Singapore sau một đêm. Vấn đề không nằm ở “bao nhiêu tiền”, mà nằm ở “tiền đó làm ǵ cho ḿnh”.
Về bản chất, FDI có hai ḍng rất khác nhau.
Một loại là FDI “chất lượng cao”: các tập đoàn mang trung tâm R&D, công nghệ lơi, nhà máy sản xuất giá trị gia tăng cao tới Việt Nam – như bán dẫn, trung tâm dữ liệu, thiết bị y sinh, công nghệ tự động hóa. Ḍng vốn này không chỉ tạo việc làm, mà c̣n mang tri thức, tiêu chuẩn quản trị, kéo cả chuỗi cung ứng nội địa đi lên.
Loại thứ hai là FDI gia công giá rẻ: nhà máy lắp ráp, dây chuyền dùng nhiều lao động, dễ rời đi khi t́m được nơi nào rẻ hơn. Nó biến nền kinh tế thành một “pḥng gym cao cấp”: máy móc hiện đại, dây chuyền hoành tráng, nhưng cơ bắp – tức là năng lực nội địa hóa, công nghệ, thương hiệu – măi không chịu lớn.
Đau ở chỗ, phần lớn FDI vào Việt Nam vẫn thuộc nhóm thứ hai. Nếu không nâng cấp doanh nghiệp trong nước, không kéo được tỷ lệ nội địa hóa lên, chúng ta rất dễ trở thành “quốc gia cho thuê mặt bằng cao cấp”: đất đai, nhân công, ưu đăi thuế – c̣n giá trị gia tăng cao th́ vẫn chảy ra ngoài. Thái Lan và Malaysia từng sống với ảo giác tương tự: FDI đổ vào ầm ầm, khu công nghiệp mọc như nấm, nhưng do không kịp nâng nội lực, nên vẫn bị kẹt ở vùng trũng của chuỗi giá trị. Câu hỏi đặt ra rất thẳng: Việt Nam có rẽ sang lối khác, hay sẽ lặp lại vết xe đổ ấy?
ĐẦU TƯ CÔNG: DOPING TĂNG TỐC HAY CON DAO HAI LƯỠI?
Cùng lúc FDI lên báo, đầu tư công cũng được ca ngợi như “động cơ tăng trưởng”: cao tốc Bắc – Nam, vành đai 3, 4, sân bay Long Thành, những tuyến kết nối liên vùng… Tiền ngân sách đang rót vào hạ tầng với tốc độ khiến nhiều nước phải “ngước nh́n”.
Nếu dự án đúng, đó là liều doping hợp pháp: một tuyến cao tốc rút thời gian di chuyển từ bốn tiếng xuống c̣n hơn một tiếng, chi phí logistics giảm mạnh, bất động sản công nghiệp, dịch vụ hai bên tuyến đường bật dậy. Những nơi vốn chỉ là “vùng trũng” suddenly trở thành cực tăng trưởng mới.
Nhưng nếu dự án sai – xây không đúng chỗ, không đúng thời điểm, chỉ để “có công tŕnh, có giải ngân” – nó lập tức biến thành con dao hai lưỡi: cầu ngh́n tỷ không người qua lại, đường to như đại lộ hai bên toàn ruộng trống, dự án đội vốn gấp đôi gấp ba. Lúc đó, đầu tư công không c̣n là động lực, mà trở thành gánh nặng: nợ công ph́nh ra, ngân sách phải gồng, trong khi doanh nghiệp và người dân không hưởng được bao nhiêu.
Trung Quốc là bài học nhăn tiền: nhiều năm xây quá nhanh, quá nhiều, quá thiếu chọn lọc – để rồi thành phố ma, dự án bỏ hoang, hệ thống ngân hàng oằn ḿnh với nợ xấu. Việt Nam không có room để lặp lại lỗi đó. Mỗi km cao tốc, mỗi cây cầu, mỗi sân bay chỉ có ư nghĩa khi nó thực sự “mở mạch máu” mới cho nền kinh tế: thêm kết nối sản xuất, giảm chi phí vận chuyển, kéo được FDI tốt, kích hoạt đô thị hóa lành mạnh.
LẠM PHÁT 3,2% TRÊN GIẤY VÀ CÁI VÍ MỎNG DẦN NGOÀI ĐỜI
Ở tivi, con số lạm phát 3,2% nghe nhẹ nhàng, êm tai như tiếng mèo con. Nhưng với nhiều gia đ́nh, cảm giác lại giống một con mèo hoang đang âm thầm mở tủ lạnh – moi bớt tiền ra mỗi tháng. Bạn không sống bằng CPI, bạn sống bằng bát phở mỗi sáng, tiền thuê nhà, học phí con, tiền khám bệnh, và… giá căn hộ chạy như ngựa lồng.
Có ít nhất ba lớp lạm phát mà báo cáo chính thức ít khi chạm tới. Một là lạm phát lơi – những mức tăng đều đặn, dai dẳng của hàng hóa, dịch vụ cơ bản, ăn ṃn sức mua thật của đồng lương. Hai là lạm phát tài sản – căn hộ từ 1,2 tỷ lên 3 tỷ trong khoảng mươi năm, trong khi thu nhập không hề tăng theo cấp số tương ứng; người đi làm trẻ nh́n giấc mơ “có nhà ở thành phố” ngày càng xa. Ba là lạm phát lối sống – bạn càng sống “đàng hoàng”, càng muốn cho con học tốt, chăm sóc sức khỏe tử tế, dành dụm cho tuổi già, th́ chi phí càng leo thang.
Trong bối cảnh đó, “giữ tiền mặt cho an toàn” thực chất là chấp nhận đóng một thứ thuế vô h́nh. Lăi suất tiền gửi không kịp bù giá cả, tài sản thật th́ phi nước đại, người nào đứng yên là bị tụt lại. Cảm giác “kinh tế tăng mà ḿnh nghèo đi” xuất phát từ chính khoảng cách giữa con số vĩ mô và đời sống vi mô đó.
SÓNG TÀI SẢN 2025–2030: TIỀN ĐANG CHẠY VỀ ĐÂU?
Khi FDI dịch chuyển, hạ tầng mở ra, chính sách thay đổi, sẽ luôn có một đợt “tái phân bổ tài sản” lớn trong xă hội. Câu hỏi không phải là “có sóng hay không”, mà là “sóng đang dâng ở đâu” – và bạn đứng chỗ nào.
Bất động sản, nếu nh́n kỹ, đă bước sang “chương mới”: đất nền phân lô xa xôi, thiếu hạ tầng gần như hết cửa lướt sóng; căn hộ đầu tư cho thuê ngắn hạn đang chịu áp lực rất lớn từ lăi vay, dư cung. Trong khi đó, đất gắn với khu công nghiệp, logistic, kho băi, cảng cạn… lại lên ngôi cùng ḍng FDI sản xuất và dịch chuyển chuỗi cung ứng. Một khu công nghiệp lấp đầy 70–80% là cú hích cho giá thuê, giá đất xung quanh – và kéo theo cả một vùng dịch vụ ăn theo.
Trên thị trường chứng khoán, kịch bản quen thuộc nhiều chu kỳ: các mă penny rẻ tiền chạy trước, thu hút đám đông, rồi cũng là những mă rơi nhanh nhất khi nhạc dừng. Trong khi đó, cổ phiếu đầu ngành – xây dựng hạ tầng, vật liệu, khu công nghiệp, công nghệ – mới là những “xương sống” của chu kỳ tăng trưởng dài hơi. Tiếc là phần đông nhà đầu tư lại bị hút vào chỗ ồn ào nhất.
Và quan trọng hơn cả tiền là… kỹ năng. Nh́n vào thị trường lao động sẽ thấy: kỹ sư tự động hóa, data, AI, chip, chuyên gia vận hành nhà máy thông minh – lương tính bằng ngh́n đô, thậm chí chục ngh́n đô. Kỹ năng bắt kịp công nghệ trở thành một loại “tài sản vô h́nh”: ai chịu khó nâng cấp, người đó bước vào tầng lớp thịnh vượng mới; ai bám măi vào những công việc có thể bị phần mềm hoặc robot thay thế, người đó sẽ cảm nhận lạm phát theo cách đau đớn nhất.
NHỮNG LỖ HỔNG CÓ THỂ LÀM “RỒNG” GĂY CÁNH
Đằng sau bức tranh sáng màu vẫn là những vết nứt mà nếu không nh́n thẳng, bất kỳ giấc mơ hóa rồng nào cũng có thể găy cánh giữa chừng. Lăi suất đô la cao là lực hút vốn về Mỹ, khiến các thị trường mới nổi, trong đó có Việt Nam, đứng trước nguy cơ “khô ḍng tiền” đột ngột. Trung Quốc giảm tốc sẽ kéo theo đơn hàng xuất khẩu của Việt Nam mỏng đi, bởi ta vẫn nằm sâu trong chuỗi cung ứng của họ.
Rủi ro năng lượng là một quả bom hẹn giờ khác: thiếu điện, mất ổn định cung cấp, là điều khiến các nhà đầu tư FDI “quay đầu” nhanh hơn bất kỳ chính sách ưu đăi thuế nào. Nợ xấu ngân hàng, trái phiếu doanh nghiệp, nếu xử lư không cẩn trọng, có thể tạo ra hiệu ứng dây chuyền, làm tắc hệ thống tín dụng đúng lúc doanh nghiệp cần vốn để nâng cấp.
Thuế tối thiểu toàn cầu đang dần xóa lợi thế “thiên đường thuế” của các nước đang phát triển. Khi ưu đăi thuế không c̣n, Việt Nam buộc phải cạnh tranh bằng hạ tầng thật, nhân lực thật, thể chế thật. Và trên tất cả, tư duy đám đông dễ dăi – chạy theo tin đồn, thích “đầu tư một đêm đổi đời” – có thể tạo ra những bong bóng mới, rồi chính tay chúng ta làm chúng nổ tung.
TỪ ẢO GIÁC TẬP THỂ ĐẾN TỰ DO TÀI CHÍNH CÁ NHÂN
Những con số FDI, GDP, CPI… sẽ tiếp tục lên báo, lên truyền h́nh mỗi quư. Bạn không thể kiểm soát được chúng, nhưng bạn có thể kiểm soát cách ḿnh phản ứng. Trong bối cảnh Việt Nam bước vào một chu kỳ tái cấu trúc lớn, “đi theo đám đông” nghĩa là chấp nhận để người khác quyết định tương lai tài chính của ḿnh.
Ít nhất, có vài hướng đi mà bất cứ ai cũng có thể bắt đầu:
– Dành một phần tài sản cho kênh có khả năng tăng trưởng: cổ phiếu đầu ngành, bất động sản gắn với hạ tầng và khu công nghiệp, thay v́ lao vào những cuộc chơi lướt sóng mù mờ.
– Theo dơi hạ tầng và khu công nghiệp như người nông dân theo dơi thời tiết: nơi nào đường, cảng, điện, khu công nghiệp thật sự h́nh thành, nơi đó sớm muộn ǵ cũng là “vùng đất” của cơ hội.
– Đầu tư nghiêm túc vào kỹ năng của chính ḿnh: ngoại ngữ, công nghệ, khả năng đọc dữ liệu, tư duy tài chính. Trong một nền kinh tế đang chuyển ḿnh, kỹ năng mới chính là “cổ phiếu bluechip” vững chắc nhất.
– Giữ một khoản dự pḥng ít nhất 6 tháng chi phí để không bị quật ngă bởi những cú sốc lăi suất, việc làm, hay khủng hoảng bất ngờ.
– Học cách đọc những chỉ số cơ bản như PMI, M2, FDI giải ngân, lăi suất – không cần trở thành chuyên gia, nhưng đủ để biết nền kinh tế đang “sốt”, “cảm cúm” hay “khỏe mạnh”. Đầu tư bằng dữ liệu, không bằng cảm xúc.
Nếu đọc đến những ḍng này, bạn đă đi xa hơn 99% những người chỉ dừng lại ở câu “FDI 18 tỷ, kinh tế ḿnh đang lên”. Tri thức là lớp tài sản đầu tiên và quan trọng nhất. Khi bạn hiểu tiền đang chảy về đâu, rủi ro nằm ở chỗ nào, và ḿnh có thể đứng ở đâu trong bức tranh đó, th́ dù Việt Nam có thật sự hóa rồng hay không, bạn cũng không bị cuốn vào ảo giác tập thể – mà có thể b́nh tĩnh vẽ nên con đường thịnh vượng riêng của ḿnh trong thập kỷ tới.
NGUYEN XUAN NGHIA (chỉnh sửa Gibbs VIETBF)
Tại Washington D.C., một bản án tưởng chừng khô khan về kỹ thuật pháp lư lại đang làm rung chuyển cả mô h́nh nhà nước liên bang Mỹ. Ṭa Phúc thẩm Hoa Kỳ cho Địa phận Quận Columbia vừa tuyên một phán quyết 2–1, khẳng định Tổng thống – cụ thể là Donald J. Trump, và rộng hơn là mọi tổng tư lệnh trong tương lai – có quyền tự do băi nhiệm các thành viên của Ủy ban Quan hệ Lao động Quốc gia (NLRB) và Ủy ban Bảo vệ Hệ thống Công trạng (MSPB) mà không cần nêu lư do “chính đáng”. Nói cách khác, những chiếc ghế từng được coi là “an toàn nhiệm kỳ”, chỉ bị đụng đến khi có “thiếu hiệu năng, lơ là nhiệm vụ hay sai phạm nghiêm trọng”, giờ đây đă được ṭa án xem như các vị trí hành pháp thuần túy, lệ thuộc trực tiếp vào ư chí của Nhà Trắng.
Ư kiến đa số do Thẩm phán Gregory Katsas chấp bút, cùng với sự đồng thuận của Thẩm phán Justin Walker – cả hai đều là người do Trump bổ nhiệm – dựa thẳng vào xu hướng mới của Tối cao Pháp viện: củng cố “thuyết tổng thống thống nhất” (unitary executive). Thông điệp cốt lơi: Quốc hội không được tự ư dựng những “bức tường cách ly” để che chắn các viên chức thực thi quyền hành pháp đáng kể khỏi sự kiểm soát của Tổng thống. HAI NỮ ỦY VIÊN VÀ CUỘC CHIẾN QUANH CHIẾC GHẾ “KHÔNG THỂ BỊ ĐUỔI”
Đằng sau phán quyết là hai vụ kiện được gộp chung. Một bên là Cathy A. Harris, thành viên – và cũng là chủ tịch Đảng Dân chủ – của MSPB, người bị chính quyền Trump cho thôi chức giữa nhiệm kỳ. Bên kia là Gwynne A. Wilcox, nữ ủy viên Dân chủ của NLRB do Biden bổ nhiệm, cũng bị Trump “trảm” vào tháng Giêng năm nay, cùng với cố vấn pháp lư của hội đồng. Cả Harris lẫn Wilcox đều kiện để lấy lại ghế, viện dẫn luật liên bang quy định họ chỉ có thể bị cách chức v́ “lư do chính đáng”.
Ṭa Quận D.C. ban đầu đứng về phía họ. Thẩm phán Beryl Howell so sánh Trump với “vua” hay “nhà độc tài”, cho rằng tổng thống không có thẩm quyền băi nhiệm tùy tiện các ủy viên NLRB. Một thẩm phán khác – Rudolph Contreras – cũng phục chức cho Cathy Harris, coi việc băi nhiệm không nêu lư do là trái luật. Trong mắt nhiều người, đó là nỗ lực bảo vệ tính “độc lập” của các cơ quan vốn được lập ra để đứng ngoài sức ép chính trị trực tiếp.
Nhưng Ṭa Phúc thẩm D.C. đă lật ngược hoàn toàn. Với cách đọc Hiến pháp nghiêng về củng cố quyền lực Hành pháp, ṭa tuyên bố những tấm “áo giáp nhiệm kỳ” mà Quốc hội khoác cho NLRB và MSPB là vi hiến, bởi chúng che chắn các viên chức đang nắm trong tay “quyền hành pháp đáng kể” khỏi sự giám sát tối hậu của tổng thống được dân bầu.
NLRB / MSPB: C̉N “ĐỘC LẬP” HAY ĐĂ LÀ CÁNH TAY HÀNH PHÁP?
Trọng tâm tranh luận nằm ở chỗ: NLRB và MSPB là “cơ quan độc lập” kiểu cũ như Ủy ban Mậu dịch Liên bang (FTC) những năm 1930, hay thực chất là cánh tay nối dài của Hành pháp hiện đại? Các thẩm phán đa số đă trả lời không chút quanh co: cả hai đang làm những việc rất… hành pháp.
NLRB không chỉ xử vài vụ kiện lẻ tẻ. Cơ quan này có quyền ban hành các quy định mang tính ràng buộc trên toàn quốc, định h́nh lại luật chơi thương lượng tập thể giữa công đoàn và chủ doanh nghiệp. Thông qua từng phán quyết, NLRB không chỉ “giải thích luật” mà thường xuyên viết lại chính sách lao động quốc gia, viện dẫn những cân nhắc chính sách rộng lớn và không ngại đảo chiều tiền lệ mỗi khi thành phần chính trị trong hội đồng thay đổi. Không dừng lại ở giấy mực, NLRB c̣n có quyền yêu cầu khôi phục chức vụ, trả lương truy thu, thậm chí bồi thường thiệt hại – những biện pháp khắc phục mang nặng tính thực thi.
MSPB cũng vậy, thậm chí c̣n nắm dao đằng chuôi trên đời sống công chức liên bang. Hội đồng này có thể lật ngược các quyết định kỷ luật, áp đặt h́nh phạt với cơ quan, ra lệnh bồi thường, phục chức và trả chi phí luật sư cho nhân viên. Nói thẳng, MSPB có thể “chặn tay” cả các bộ trưởng, nếu thấy họ kỷ luật nhân viên trái luật.
Từ những thực tế đó, ṭa phúc thẩm kết luận: đây không c̣n là những “ủy ban kiểu Humphrey’s Executor” của thập niên 1930 nữa. Khi một cơ quan vừa làm quy phạm, vừa xử lư tranh chấp, vừa ra tay thực thi, th́ các ủy viên của nó đang cầm trong tay quyền hành pháp đáng kể. Mà đă là quyền hành pháp, th́ Hiến pháp – theo cách hiểu hiện tại của đa số thẩm phán liên bang – đ̣i hỏi phải đặt dưới quyền kiểm soát cuối cùng của Tổng thống.
TỪ SEILA LAW ĐẾN HARRIS V. BESSENT: BƯỚC ĐI TIẾP THEO CỦA “TỔNG THỐNG THỐNG NHẤT”
Phán quyết ở D.C. không xuất hiện trong khoảng chân không pháp lư. Nó ăn khớp với cả chuỗi quyết định gần đây của Tối cao Pháp viện: từ Seila Law (về Cục Bảo vệ Tài chính Người tiêu dùng), đến Collins kiện Yellen (về Cơ quan Tài chính Nhà ở Liên bang), và Trump kiện Hoa Kỳ (về quyền miễn trừ h́nh sự). Tất cả đều đi chung một hướng: thu hẹp không gian “độc lập” của các cơ quan hành chính, trả lại cho tổng thống quyền băi nhiệm các viên chức nắm quyền lực lớn.
Trong vụ NLRB và MSPB, Tối cao Pháp viện đă sớm gửi tín hiệu từ đầu năm 2025 khi tạm dừng các phán quyết của ṭa cấp dưới phục chức Gwynne Wilcox và Cathy Harris, với lư do có khả năng hai cơ quan này đang “thực thi quyền hành pháp đáng kể” nên các lớp bảo vệ nhiệm kỳ có thể vi hiến. Chánh án Roberts đă kư lệnh tạm dừng đó – một dấu hiệu cho thấy đa số ở Tối cao Pháp viện không mặn mà với việc để các hội đồng “độc lập” đứng chắn giữa Tổng thống và bộ máy hành pháp.
D.C. Circuit giờ chỉ đơn giản là đi hết quăng đường mà Tối cao Pháp viện đă vạch sẵn. Từ chỗ giới hạn thẩm quyền của các giám đốc cơ quan đơn nhất (như giám đốc CFPB), lập luận “tổng thống phải được băi nhiệm người nắm quyền lực hành pháp” đang lan sang cả các ủy ban nhiều thành viên như NLRB, MSPB – và xa hơn, có thể là FTC, SEC, FCC… trong tương lai gần.
LO NGẠI: CON ĐƯỜNG CAO TỐC HƯỚNG VỀ MỘT NHÀ NƯỚC TỔNG THỐNG TOÀN QUYỀN?
Không phải ai cũng vỗ tay trước phán quyết này. Thẩm phán Florence Pan – người duy nhất bất đồng – cảnh báo rằng tước bỏ hoàn toàn các lớp bảo vệ nhiệm kỳ sẽ kéo các cơ quan vốn được thiết kế để cân bằng quyền lực về gần hơn với ư chí chính trị ngắn hạn của Nhà Trắng, làm suy yếu nguyên tắc “các cơ quan độc lập” mà án lệ Humphrey’s Executor đă dựng lên từ năm 1935.
Giới chỉ trích nói thẳng: khi mọi viên chức thực thi quyền lực đáng kể đều có thể bị sa thải ngay lập tức v́ không chiều ư tổng thống, nguy cơ trượt dài sang tự trị hành pháp là có thật. Những cơ quan như NLRB hay MSPB tồn tại để bảo vệ công nhân, công chức khỏi sự lạm quyền của Nhà nước và giới chủ. Nay nếu mỗi khi thay chính quyền là thay luôn người ngồi ghế, và người ngồi ghế biết rằng chỉ cần “trái ư” là mất việc, th́ lư tưởng “cân bằng – kiềm chế” sẽ ngày càng mong manh.
Ngược lại, phe ủng hộ lại ca ngợi đây là “chiến thắng cho trách nhiệm giải tŕnh”: nếu NLRB hay MSPB có thể bóp méo chính sách mà không chịu trách nhiệm trước cử tri, th́ tốt hơn là để tổng thống – người do cử tri trực tiếp chọn – chịu trách nhiệm chính trị về mọi quyết định, kể cả quyết định nhân sự. Đằng sau tranh luận pháp lư là câu hỏi chính trị: chúng ta sợ một tổng thống quyền lực, hay sợ một “nhà nước ngầm” quan chức nhiệm kỳ không thể băi nhiệm hơn?
SAU TRUMP, BẤT KỲ AI VÀO NHÀ TRẮNG CŨNG THỪA HƯỞNG QUYỀN LỰC MỚI
Một điều cần nhớ: phán quyết này không “đóng gói” riêng cho Trump. Nó sẽ nằm đó, trong hệ thống án lệ, dành cho bất kỳ ai đặt chân vào Nhà Trắng về sau – dù là Cộng ḥa, Dân chủ hay một gương mặt nào đó chưa xuất hiện trên sân khấu chính trị hôm nay. Những người vui mừng v́ tổng thống ḿnh ưa thích vừa thắng một trận lớn trước “giới quan chức D.C.” cũng nên tự hỏi: ngày mai, khi đối thủ chính trị của ḿnh lên nắm quyền, họ cũng sẽ cầm trong tay lưỡi dao băi nhiệm sắc bén tương tự.
Ṭa Phúc thẩm D.C. vừa viết thêm một chương mới vào câu chuyện lâu dài giữa Quốc hội, Tổng thống và các cơ quan độc lập. Ở đó, bóng của các phán quyết Seila Law, Collins, Trump v. United States… vẫn c̣n in rơ, và phía trước, Tối cao Pháp viện nhiều khả năng sẽ c̣n tiến xa hơn nữa trong việc “dọn sạch” các rào chắn với quyền băi nhiệm.
Câu hỏi c̣n lại không chỉ là kỹ thuật pháp lư. Đó là bài toán về mô h́nh nhà nước mà người Mỹ muốn chọn: một Hành pháp mạnh, sẵn sàng “điều khiển” mọi cơ quan; hay một mạng lưới cơ quan độc lập, đôi khi chậm chạp, rối rắm, nhưng tạo ra nhiều lớp phanh trước cơn bốc đồng của quyền lực?
Dù thích hay ghét Trump, chúng ta khó có thể phủ nhận: với phán quyết mới của Ṭa Phúc thẩm D.C., chiếc ghế tổng thống Mỹ vừa được nâng cao thêm một bậc. Và một khi bậc thềm quyền lực đă được xây thêm, hiếm khi nào lịch sử lại tự giác phá bỏ nó.
Đảng Dân Chủ Nhượng Bộ, Không Nhận Lại Được Ǵ Sau Khi Kết Thúc Đóng Cửa Chính Phủ
Lănh đạo phe thiểu số Thượng viện Charles Schumer, Đảng Dân chủ-New York, được nh́n thấy sau một cuộc họp báo tại Hoa Kỳ
Bradley Jaye
9 tháng 11 năm 2025
Cuộc đóng cửa chánh phủ thảm hại đối với đảng Dân Chủ trở nên tồi tệ hơn vào Chủ nhật khi các thượng nghị sĩ Dân Chủ nhượng bộ mà không nhận lại được ǵ có giá trị.
Tám thượng nghị sĩ Dân Chủ đă bỏ phiếu cùng với 42 thượng nghị sĩ Cộng Ḥa vào tối Chủ nhật trong một cuộc bỏ phiếu thủ tục để cho phép nghị quyết tiếp tục (Continuing Resolution - CR) được tiến hành.
Cuộc bỏ phiếu đă thông qua với tỷ lệ 60-40, và sẽ cho phép một cuộc bỏ phiếu sau về một nghị quyết tiếp tục đầy đủ kéo dài đến ngày 30 tháng 1, 2026, được gói chung với ba dự thảo chi tiêu ít gây tranh căi, kéo dài trong năm tài khóa: nông nghiệp, xây dựng quân sự - các vấn đề cựu chiến binh và ngành lập pháp.
Thỏa thuận bao gồm việc trả lương cho các nhân viên liên bang và đảm bảo rằng hơn 4,000 nhân viên liên bang bị sa thải trong thời gian đóng cửa sẽ được tuyển dụng lại, cũng như một lệnh cấm chung đối với việc cắt giảm nhân sự trong tương lai đến ngày 30 tháng 1. Những công việc này chỉ là một phần nhỏ so với khoảng 250,000 công việc mà chính quyền Trump đă cắt giảm trước khi cuộc đóng cửa diễn ra.
Quan trọng nhất, thỏa thuận này không đảm bảo việc gia hạn các khoản trợ cấp bảo hiểm y tế Obamacare trong thời kỳ Covid, với việc đảng Dân Chủ chỉ nhận được sự đảm bảo về một cuộc bỏ phiếu cho một dự luật theo sự lựa chọn của họ.
“Như tôi đă nói trong suốt vài tuần qua với các bạn Dân Chủ, tôi sẽ lên lịch bỏ phiếu về đề xuất của các bạn, và tôi cam kết sẽ tổ chức cuộc bỏ phiếu đó không muộn hơn tuần thứ hai của tháng 12,” Lănh đạo Đa số Thượng viện John Thune (R-SD) nói trên sàn Thượng viện trước khi bỏ phiếu.
Ngay cả khi một dự luật như vậy được thông qua tại Thượng viện, Chủ tịch Hạ viện Mike Johnson (R-LA) cũng chưa cam kết đưa nó (Obamacare) ra bỏ phiếu tại Hạ viện.
Kết quả là đảng Dân Chủ một lần nữa đă hứa quá nhiều với cử tri của họ nhưng cuối cùng lại trắng tay, phải chịu đựng 40 ngày đau đớn mà không thu được ǵ có giá trị.
Các thượng nghị sĩ Dân Chủ Maggie Hassan (NH), Jeanne Shaheen (NH), Dick Durbin (IL), Jacky Rosen (NV), và Tim Kaine (D-VA) đă ủng hộ cuộc bỏ phiếu. Họ gia nhập cùng các thượng nghị sĩ Catherine Cortez-Masto (D-NM), Angus King (I-ME), và John Fetterman (D-PA), những người đă bỏ phiếu trước đó để cho phép nghị quyết tiếp tục đă được Hạ viện thông qua tiến hành.
Thượng nghị sĩ Cộng Ḥa Rand Paul (KY) đă bỏ phiếu chống, như ông đă làm trong các ṿng bỏ phiếu trước đây.
Kết quả là một chiến thắng khác cho Thune, người đă giữ Thượng viện làm việc trong suốt cuối tuần để t́m kiếm thỏa thuận, hứa sẽ tiếp tục để các thượng nghị sĩ làm việc cho đến khi đạt được thỏa thuận.
Có lẽ quan trọng hơn, cuộc bỏ phiếu này là một trong những thất bại lớn nhất đối với Lănh đạo Thiểu số Thượng viện Chuck Schumer (D-NY). Các thành viên đảng của ông — từ những người trung dung đến những người tự do nhất — đă chỉ trích chiến lược đóng cửa chính phủ của ông vào tối Chủ nhật.
Schumer ngày càng trở thành nhân vật phản diện chính trong đảng Dân Chủ, đặc biệt là đối với cánh tả đang lên, và vị trí Lănh đạo Thiểu số của ông dường như ngày càng yếu đi.
Sens. King and Kaine say the Democrats’ shutdown strategy wasn’t working.
Dấu hiệu cho thấy cuộc kết thúc đóng cửa chính phủ sẽ gây thiệt hại cho đảng Dân Chủ là không có thượng nghị sĩ Dân Chủ nào bỏ phiếu vào Chủ nhật để bắt đầu quá tŕnh mở lại chính phủ sẽ phải tái tranh cử vào năm 2026.
Cortez-Masto, Fetterman và Hassan sẽ không phải tranh cử lại cho đến năm 2028, trong khi Kaine, Rosen và King không phải tranh cử lại cho đến năm 2030. Shaheen và Durbin sẽ về hưu.
Thượng nghị sĩ Jon Ossoff (D-GA), người đang đối mặt với nguy cơ cao nhất, đă bỏ phiếu chống.
Cuộc bỏ phiếu đă được giữ mở trong hơn một giờ nữa để cho Thượng nghị sĩ John Cornyn (R-TX), người đang ở Texas tham gia cuộc bầu cử sơ bộ ba bên khốc liệt, đến Washington.
Thượng viện phải nhận được sự đồng thuận nhất trí về các thỏa thuận thời gian để cho phép thông qua nhanh chóng, nhưng cuộc bỏ phiếu cuối cùng có thể sẽ diễn ra vào giữa tuần. Dự luật đă sửa đổi sau đó phải được Hạ viện thông qua.
Theo như có một “người mẫu gợi cảm” xuất hiện trước một mẫu xe XPeng mới, thực hiện những động tác được cho là khiếm nhă và thậm chí cởi bỏ trang phục trong đoạn clip về nữ người mẫu này tại buổi triển lăm ô tô gây xôn xao dư luận, cũng như nhiều người xem phẫn nộ, cho rằng thương hiệu xe điện XPeng đă sử dụng chiêu thức phản cảm để câu khách.
Triển lăm Ô tô Quảng Châu cuối tháng 11 bất ngờ trở thành tâm điểm tranh căi khi một đoạn video nhạy cảm lan truyền rộng răi trên mạng xă hội Trung Quốc. Trong clip, một “người mẫu gợi cảm” xuất hiện trước một mẫu xe XPeng mới, thực hiện những động tác được cho là khiếm nhă và thậm chí cởi bỏ trang phục. H́nh ảnh này khiến nhiều người xem phẫn nộ, cho rằng thương hiệu xe điện XPeng đă sử dụng chiêu thức phản cảm để câu khách.
Tuy nhiên, ngay trong tối 28-11, XPeng Motors đă lên tiếng phủ nhận hoàn toàn liên quan đến đoạn video. Bộ phận pháp lư của hăng đăng thông báo trên Weibo, khẳng định đây là sản phẩm do trí tuệ nhân tạo tạo ra và không hề xuất hiện trong khu vực trưng bày chính thức của họ. XPeng nhấn mạnh Triển lăm Ô tô Quảng Châu năm nay không mời người mẫu hay bất kỳ nghệ sĩ tŕnh diễn nào, v́ vậy mọi nội dung gợi dục lan truyền trên mạng đều là bịa đặt.
Theo thông tin từ Southern Metropolis Daily, video xuất hiện với bối cảnh giống hệt gian trưng bày XPeng tại sự kiện. Nhân vật trong clip mặc đầm xanh, đứng cạnh mẫu XPeng P7, tạo dáng phản cảm và cởi đồ ở cuối video. Nhiều cư dân mạng sau khi xem đă lập tức bày tỏ ư kiến chỉ trích, thậm chí tuyên bố tẩy chay thương hiệu v́ cho rằng hành vi đó “quá thô tục” và làm xấu h́nh ảnh ngành công nghiệp ô tô.
Trước mức độ lan truyền nhanh chóng, XPeng Motors cho biết họ đă thu thập đầy đủ bằng chứng, nộp đơn tŕnh báo và yêu cầu cơ quan công an vào cuộc. Đến tối cùng ngày, hăng công khai h́nh ảnh biên nhận từ phía cảnh sát, cho thấy vụ việc đă chính thức được tiếp nhận và điều tra. XPeng khẳng định sẽ theo đuổi đến cùng nhằm làm rơ người đứng sau việc sử dụng công nghệ AI để bôi nhọ thương hiệu.
Sự việc xảy ra trong bối cảnh Trung Quốc đang tăng cường siết chặt hoạt động sử dụng trí tuệ nhân tạo. Từ tháng 4, Cục Quản lư Không gian mạng Trung Quốc đă triển khai chiến dịch kéo dài ba tháng nhằm xử lư t́nh trạng lạm dụng công nghệ AI, đặc biệt trong các nội dung tin giả, xuyên tạc và khiêu dâm. Cơ quan chức năng cảnh báo việc dùng AI để tạo h́nh ảnh hoặc video gợi dục, như thao tác “cởi đồ bằng AI” hay dựng nội dung khiếm nhă về người khác, đều bị xem là hành vi vi phạm và sẽ xử lư nghiêm.
Vụ việc liên quan đến XPeng được xem như một ví dụ điển h́nh của xu hướng lạm dụng AI để tạo nội dung giả mạo gây hiểu lầm và tổn hại nghiêm trọng tới uy tín của cá nhân hoặc doanh nghiệp. Trong bối cảnh công nghệ phát triển nhanh hơn tốc độ quản lư, các chuyên gia cho rằng những sự cố như thế này sẽ c̣n tiếp tục xảy ra nếu không có biện pháp kiểm soát mạnh tay hơn.
XPeng Motors hiện đang phối hợp với cơ quan chức năng để truy t́m nguồn phát tán video. Hăng đồng thời kêu gọi người dùng Internet thận trọng khi chia sẻ thông tin chưa được xác thực, tránh tiếp tay cho các nội dung độc hại do AI tạo ra.
Tối cao Pháp viện Mỹ bước vào “vùng đất tưởng đă an bài”
Trong hơn một thế kỷ, quyền “có quốc tịch Mỹ khi chào đời trên đất Mỹ” gần như được coi là chuyện đă ngă ngũ về mặt hiến pháp. Thế nhưng, ngày Thứ Sáu vừa rồi, Tối cao Pháp viện Hoa Kỳ bất ngờ đồng ư thụ lư một vụ kiện có thể làm rung chuyển nền tảng đó: liệu Tổng Thống Donald Trump có thể đơn phương, bằng một sắc lệnh hành pháp, chấm dứt chế độ “jus soli” – quốc tịch theo nơi sinh – hay không. Trước đó, các ṭa cấp dưới – cả thẩm phán bảo thủ lẫn cấp tiến – đều gần như đồng loạt phán rằng sắc lệnh của Trump trái Hiến Pháp, trái phán quyết lịch sử năm 1898 và trái cả luật do Quốc Hội ban hành. Nhưng lần này, Tối cao Pháp viện không c̣n né tránh bằng những lư do thủ tục hay “đứng ngoài cuộc” nữa, mà quyết định bước thẳng vào nội dung cốt lơi: Hiến Pháp cho phép một tổng thống “tái định nghĩa” quốc tịch bằng một chữ kư hay không. Tu chính án 14 và án lệ 1898: nền móng bị thách thức
Tu chính án 14, được phê chuẩn năm 1868 sau Nội chiến, viết rất rơ: “Mọi người sinh ra hoặc được nhập tịch tại Hợp Chủng Quốc, và thuộc quyền tài phán của Hoa Kỳ, đều là công dân Hoa Kỳ…” Hai thập niên sau, năm 1898, vụ án US v. Wong Kim Ark đưa nguyên tắc đó vào thực tiễn: một người đàn ông sinh ra tại San Francisco, con của cha mẹ là người Hoa chưa nhập tịch, vẫn được Tối cao Pháp viện xác định là công dân Mỹ. Từ đó, quyền “birthright citizenship” – có quốc tịch Mỹ khi sinh trên đất Mỹ, với một vài ngoại lệ rất hẹp – trở thành nền tảng cho cả luật di trú lẫn khái niệm “người Mỹ” trong hơn 100 năm. Phía chính quyền Trump lại cho rằng cả lịch sử pháp lư đó là… hiểu sai. Trong đơn kháng cáo, Tổng Biện Lư D. John Sauer lập luận rằng điều khoản quốc tịch trong Tu chính án 14 “được thông qua để trao quốc tịch cho nô lệ được giải phóng và con cái của họ – chứ không phải con cái của du khách tạm thời hay người nhập cư bất hợp pháp”. Họ mô tả cách hiểu truyền thống về birthright citizenship là “sai lầm” và mang “hậu quả hủy hoại”. Ngược lại, phía ACLU và các nhóm quyền dân sự gọi đây đúng nghĩa là một nỗ lực “bóp méo lịch sử, trích dẫn sai bối cảnh, bịa thêm học thuyết mới cho khớp với sở thích chính trị”.
Sắc lệnh ‘bảo vệ ư nghĩa quốc tịch Mỹ’ – hay cú đ̣n vào Hiến Pháp?
Sắc lệnh gây tranh căi, được Trump kư ngày 20 Tháng Giêng, mang một cái tên rất đẹp: “PROTECTING THE MEANING AND VALUE OF AMERICAN CITIZENSHIP” – Bảo vệ ư nghĩa và giá trị của quốc tịch Mỹ. Nội dung thực tế th́ ngược lại: chính phủ liên bang sẽ không cấp bất kỳ giấy tờ nào công nhận quốc tịch Mỹ cho trẻ sinh trên lănh thổ Hoa Kỳ nếu cha mẹ đang ở đây “bất hợp pháp” hoặc chỉ “tạm thời hợp pháp”. Nói cách khác, đứa trẻ sinh trên đất Mỹ sẽ bị treo lơ lửng: không tự động được coi là công dân, có thể phải chứng minh lại quy chế của cha mẹ, đối diện với một mê cung giấy tờ và nguy cơ bị từ chối quốc tịch dù chào đời ở bệnh viện Mỹ, nói tiếng Anh là tiếng mẹ đẻ. Các ṭa cấp dưới nhanh chóng chặn sắc lệnh. Một thẩm phán liên bang tại New Hampshire đă ra phán quyết trong một vụ kiện tập thể, cấm thi hành đối với tất cả các trẻ em thuộc nhóm bị ảnh hưởng. Tại Bờ Tây, Ṭa Phúc thẩm Khu vực 9 cũng y án lệnh ngăn chặn toàn quốc trong một vụ do các tiểu bang Dân Chủ khởi kiện. Cả hai hướng kiện đều cho rằng tổng thống không thể dùng sắc lệnh để xóa bỏ một quyền đă được Hiến Pháp ghi nhận và được Tối cao Pháp viện giải thích rơ từ năm 1898.
Tối cao Pháp viện: từ né tránh thủ tục đến đụng thẳng nội dung
Hồi Tháng Sáu, Tối cao Pháp viện từng ra một phán quyết quan trọng có liên quan đến sắc lệnh này, nhưng chỉ dừng ở “vấn đề kỹ thuật”: ṭa giới hạn phần nào quyền ra “lệnh cấm toàn quốc” của các ṭa cấp dưới, chứ chưa đụng vào câu hỏi sống c̣n: Trump có quyền chấm dứt birthright citizenship hay không. Sau phán quyết đó, sắc lệnh của Trump lại tiếp tục bị chặn bằng những cơ chế pháp lư khác, và trên thực tế chưa bao giờ có hiệu lực. Lần này, khi nhận thụ lư vụ kiện từ New Hampshire, Tối cao Pháp viện đă chấp nhận bước vào trung tâm cơn băo. Họ bỏ qua vụ của Khu vực 9 (v́ vướng câu hỏi các tiểu bang có đủ ‘tư cách khởi kiện’ hay không), nhưng lại trực tiếp nhận vụ do ACLU đại diện cho các cá nhân bị ảnh hưởng. Nghĩa là phiên điều trần năm tới sẽ buộc chín thẩm phán phải trả lời một cách dứt khoát: Tu chính án 14 là một bức tường vững chắc, hay chỉ là một vạch phấn có thể xoá bằng một executive order khi có đủ phiếu bảo thủ trong ṭa?
Nếu Trump thắng: địa chấn pháp lư và cơn ác mộng giấy tờ
Một phán quyết đứng về phía Trump sẽ không chỉ là một chiến thắng chính trị cho phong trào “chống di dân” mà ông theo đuổi, mà c̣n là một cú địa chấn pháp lư lẫn xă hội. Hàng triệu gia đ́nh sẽ phải loay hoay t́m cách chứng minh quy chế của ḿnh để con cái được công nhận là công dân. Các bệnh viện, sở hộ tịch, cơ quan liên bang sẽ phải xây dựng thêm quy tŕnh sàng lọc, kiểm tra, xác thực – mở ra cả một khu rừng thủ tục hành chính mới, nơi người nghèo, người mới đến và người ít hiểu biết pháp lư sẽ luôn là những nạn nhân đầu tiên. Những trẻ em chào đời trên đất Mỹ nhưng cha mẹ là người không giấy tờ sẽ đứng trước nguy cơ trở thành một thế hệ “trẻ vô quốc tịch” trên chính lănh thổ mà chúng đă sinh ra. Về mặt hiến định, nó c̣n tạo ra tiền lệ nguy hiểm: nếu một tổng thống có thể “diễn giải lại” Tu chính án 14 bằng sắc lệnh, điều ǵ ngăn người khác sau này làm điều tương tự với các quyền khác – như quyền tự do ngôn luận, quyền mang vũ khí hay quyền được xét xử công bằng? Không phải ngẫu nhiên mà giới học giả bảo thủ lẫn cấp tiến đều từng xem lập luận của Trump là “ngoài lề” và “mạo hiểm”.
Phía phản đối: ‘một mớ trộn lẫn lịch sử méo mó và sở thích chính trị’
Steve Vladeck, giáo sư luật tại Georgetown, nhận xét thẳng thừng: nỗ lực thu hẹp birthright citizenship bằng sắc lệnh là “sai” từ nhiều tầng nấc – từ luật hiện hành, đến bản thân Tu chính án 14 và án lệ năm 1898. ACLU th́ dùng lời lẽ c̣n gay gắt hơn: “Hồ sơ của chính quyền chẳng khác nào một mớ hỗn độn của những lập luận lịch sử méo mó, trích dẫn sai bối cảnh, học thuyết tự chế và – hơn hết – là đề xuất chính sách mang tính ư chí.” Cecillia Wang, giám đốc pháp lư toàn quốc của ACLU, nói tổ chức này “mong chờ” Tối cao Pháp viện lên tiếng rơ ràng để “đặt dấu chấm hết” cho tranh căi. Các ṭa cấp dưới – dù bổ nhiệm bởi tổng thống Cộng Ḥa hay Dân Chủ – đến nay đều thống nhất một điểm: sắc lệnh của Trump vượt quá thẩm quyền hành pháp. Nếu muốn thay đổi định nghĩa quốc tịch, đó phải là câu chuyện của Tu chính án mới hoặc luật mới được Quốc Hội thông qua, chứ không phải là một văn bản hành pháp xuất phát từ Nhà Trắng.
Một nước Mỹ soi lại chính ḿnh qua câu hỏi: ai là người Mỹ?
Tranh căi về birthright citizenship không chỉ là chuyện chiếu hiến pháp lên bàn cân, mà c̣n là một cuộc đấu về bản sắc. Từ chỗ mở rộng quốc tịch cho nô lệ được giải phóng và con cái của họ, Tu chính án 14 trở thành nền tảng để hàng triệu, hàng chục triệu người nhập cư – từ châu Âu, Á, Mỹ Latin, Phi – có thể yên tâm rằng đứa trẻ sinh ra trên đất Mỹ sẽ là người Mỹ đúng nghĩa. Đó cũng là lư do mà câu hỏi “ai xứng đáng là công dân?” vừa mang tính pháp lư, vừa chạm rất sâu vào cảm xúc, vào nỗi sợ mất kiểm soát biên giới, vào cơn giận với hệ thống di trú rối rắm, và cả vào những mơ ước một cuộc đời khác. Trump chọn tấn công thẳng vào biểu tượng đó bằng một sắc lệnh được đặt tên rất đẹp về “bảo vệ ư nghĩa quốc tịch”. Nhưng có lẽ, chính Tối cao Pháp viện mới là nơi nước Mỹ buộc phải đối diện thành thật với câu hỏi: nước Mỹ là một quốc gia được ràng buộc bằng máu huyết, hay bằng hiến pháp? Và những em bé vừa cất tiếng khóc chào đời trên đất Mỹ – cha mẹ chúng là ai, chúng đến bằng con đường nào – có được quyền mang cái danh hiệu “người Mỹ” như bao thế hệ di dân trước đây hay không. Câu trả lời dự kiến sẽ xuất hiện vào cuối Tháng Sáu năm sau. Nhưng ngay từ bây giờ, người ta đă biết chắc một điều: bất luận Tối cao Pháp viện chọn bên nào, nước Mỹ sẽ không c̣n như trước nữa.
Trong Diễn biến Đáng kinh ngạc, Ṭa án Tối cao Đồng ư Quyết định Tính hợp Hiến của Sắc lệnh Hành pháp về Quyền công dân theo nơi sinh của Trump
Trong một diễn biến đáng kinh ngạc, Ṭa án Tối cao Hoa Kỳ đă đồng ư quyết định tính Hiến pháp của sắc lệnh hành pháp cấp quyền công dân theo nơi sinh của Tổng thống Trump.
Vào tháng 9, Tổng thống Trump đă yêu cầu Ṭa án Tối cao chấm dứt quyền công dân theo nơi sinh.
Các tổng chưởng lư đảng Dân chủ đă kiện Chính quyền Trump để ngăn chặn sắc lệnh hành pháp cấp quyền công dân theo nơi sinh.
Một số thẩm phán liên bang đă chặn sắc lệnh hành pháp về quyền công dân theo nơi sinh của Tổng thống Trump.
Thẩm phán John Coughenour, một thẩm phán do Reagan bổ nhiệm tại Seattle, trước đây đă ban hành lệnh cấm tạm thời trên toàn quốc đối với sắc lệnh hành pháp về quyền công dân theo nơi sinh của Trump.
Vào tháng 2, Thẩm phán Ṭa án Quận Hoa Kỳ tại Quận Massachusetts Leo Sorokin, người được Obama bổ nhiệm, đă chặn lệnh của Trump và đưa ra phán quyết dài 31 trang rằng việc mất quyền công dân theo nơi sinh, ngay cả khi tạm thời, và sau đó được khôi phục, có thể để lại "những vết sẹo vĩnh viễn".
Theo lệnh của Tổng thống Trump, Tu chính án thứ 14 đang bị phe cánh tả hiểu sai là trao quyền công dân cho "những đứa trẻ neo đậu".
Sắc lệnh của Trump nêu rơ: “Chính sách của Hoa Kỳ là không một bộ hay cơ quan nào của chính phủ Hoa Kỳ được cấp các tài liệu công nhận quyền công dân Hoa Kỳ, hoặc chấp nhận các tài liệu do chính quyền tiểu bang, địa phương hoặc các chính quyền hay cơ quan khác cấp với mục đích công nhận quyền công dân Hoa Kỳ, cho những người: (1) khi mẹ của người đó hiện diện bất hợp pháp tại Hoa Kỳ và cha của người đó không phải là công dân Hoa Kỳ hoặc thường trú nhân hợp pháp tại thời điểm người đó sinh ra, hoặc (2) khi mẹ của người đó hiện diện hợp pháp tại Hoa Kỳ nhưng chỉ là tạm thời, và cha của người đó không phải là công dân Hoa Kỳ hoặc thường trú nhân hợp pháp tại thời điểm người đó sinh ra”.
Sắc lệnh của Trump lập luận rằng Tu chính án thứ 14 luôn loại trừ trẻ em sinh ra từ những người nhập cư bất hợp pháp vào Hoa Kỳ.
Sắc lệnh của Trump nêu rơ: “Tu chính án thứ Mười bốn chưa bao giờ được diễn giải là mở rộng quyền công dân cho tất cả mọi người sinh ra tại Hoa Kỳ. Tu chính án thứ Mười bốn luôn loại trừ quyền công dân theo nơi sinh đối với những người sinh ra tại Hoa Kỳ nhưng không “thuộc thẩm quyền của Hoa Kỳ”.
“Phù hợp với sự hiểu biết này, Quốc hội đă chỉ rơ hơn thông qua luật rằng “một người sinh ra tại Hoa Kỳ và chịu sự quản lư của Hoa Kỳ” là công dân và quốc tịch Hoa Kỳ khi sinh ra, 8 USC 1401, về cơ bản phản ánh nội dung của Tu chính án thứ Mười bốn”, lệnh nêu rơ.
CBS News đưa tin :
Ṭa án Tối cao cho biết hôm thứ Sáu rằng họ sẽ quyết định tính hợp pháp của sắc lệnh hành pháp của Tổng thống Trump nhằm chấm dứt quyền công dân theo nơi sinh, tức là quyền tự động cấp quyền công dân cho bất kỳ ai sinh ra ở Hoa Kỳ.
Được ban hành vào đầu nhiệm kỳ thứ hai của ông, kế hoạch này là kế hoạch đầu tiên trong chương tŕnh nghị sự về nhập cư của ông Trump được Ṭa án Tối cao đánh giá về mặt pháp lư. Các thẩm phán đă được yêu cầu can thiệp vào một số vụ kiện liên quan đến chính sách nhập cư của ông Trump, nhưng họ đă làm như vậy ngay từ giai đoạn đầu của vụ kiện và thông qua các yêu cầu cứu trợ khẩn cấp.
Phố đèn tắt, biển “cho thuê nhà” sáng rực
Cuối năm, lẽ ra phố phải rực rỡ đèn hoa, người mua kẻ bán chen nhau. Thế nhưng ở nhiều thành phố lớn, thứ sáng nhất bây giờ lại là những tấm băng rôn đỏ chói: “CHO THUÊ NHÀ”, “SANG MẶT BẰNG”, “NGỪNG KINH DOANH, THANH LƯ GẤP”. Những cửa cuốn đóng sập, những quầy hàng trống trơn, những khu phố từng sầm uất giờ bỗng lặng như tờ. Một người đi đường thốt lên: “Một đầu tàu kinh tế của cả nước mà ảm đạm thế này th́ c̣n nỗi đau nào hơn.” Tiền nhà nuốt chửng cả tháng buôn bán
“Bán cả tháng lời không đủ trả tiền mặt bằng”, một tiểu thương nói như muốn khóc. Khi doanh thu ngày một teo tóp, chi phí lại cứ tăng đều: tiền thuê nhà, tiền điện nước, tiền nhân công, tiền gửi xe… th́ mỗi hóa đơn giống như một nhát cắt. Chưa kịp cầm được đồng lăi nào trong tay, người bán đă phải chia bớt cho thuế, phí, kiểm tra, xử phạt. Nhiều hộ kinh doanh thừa nhận: làm chủ một sạp hàng bây giờ vất vả hơn rất nhiều so với đi làm thuê, bởi ngoài áp lực tiền bạc c̣n là nỗi lo sai sót sổ sách, khai thuế, hóa đơn điện tử. Với những người trung niên, ít học, chỉ quen bán buôn nhỏ lẻ, trở thành “kế toán bất đắc dĩ” là gánh nặng quá sức.
Thuế, hóa đơn và cảm giác “ngộp thở”
Trong các cuộc tṛ chuyện trên mạng, đi đâu cũng nghe hai chữ “thuế” và “mặt bằng”. Nhiều người cho rằng chính sách thuế mới đang trở thành giọt nước tràn ly. Hộ kinh doanh doanh thu nhỏ vẫn phải kê khai, phải mua phần mềm, chữ kư số, máy in hóa đơn… Mỗi thứ một ít nhưng cộng lại thành một khoản không nhỏ. Quan trọng hơn, họ sợ sai: chậm nộp, kê khai thiếu là bị phạt theo ngày, tiền phạt nhiều khi c̣n hơn tiền lời. Không ít người nói thẳng: “Chúng tôi chấp nhận nộp thêm theo kiểu thuế khoán cho xong, chứ không đủ sức vừa làm ăn, vừa học kế toán, vừa run rẩy lo bị phạt.” Khi người kinh doanh nhỏ cảm giác “không chịu nổi nữa”, họ chọn cách đơn giản nhất: trả mặt bằng, khóa cửa nghỉ bán. Đằng sau tấm cửa cuốn là cả một gia đ́nh, một tương lai bấp bênh, là những đứa trẻ có thể phải nghỉ học v́ cha mẹ mất nguồn thu.
“Thanh lọc thị trường” hay bức tử người yếu thế?
Có người bên ngoài nh́n vào nói: “Đó là thanh lọc, ai yếu th́ phải rời cuộc chơi.” Nhưng thanh lọc kiểu ǵ mà người mong mỏi nhất lại không phải là khách hàng, mà là… chủ nhà chờ người mới thuê? Khi chi phí cố định bị đẩy lên quá cao, người trụ lại thường là các chuỗi lớn, có đội ngũ kế toán, có khả năng chịu đựng kiểm tra – phạt vạ, có vốn dày để vượt qua giai đoạn suy giảm sức mua. C̣n những hộ kinh doanh cá thể – lực lượng từng gánh phần lớn chuyện mưu sinh cho bản thân và đóng góp không nhỏ cho xă hội – đang dần bị đẩy khỏi mặt bằng phố xá. Họ không xin trợ cấp, không đ̣i hỏi đặc quyền, chỉ mong được “giữ thuế khoán”, được đơn giản thủ tục để c̣n tập trung bán hàng. Bởi như một người viết: “Chúng tôi tự thân vận động làm việc đă là giúp an sinh cho xă hội rồi.”
Bức tranh kinh tế nh́n từ một tấm cửa cuốn
Mỗi cửa hàng đóng cửa không chỉ là một hợp đồng thuê nhà kết thúc, mà là một chỗ làm mất đi, một chuỗi cung ứng nhỏ bị đứt, một phần sức mua trong khu phố bị xói ṃn. Hộ kinh doanh không bán được, người làm thuê mất việc, con cái họ bị kéo tụt lại khỏi cơ hội học hành, tiếp cận công nghệ. “Ai dân buôn bán mới hiểu nền kinh tế nó xuống cỡ nào,” một b́nh luận chua chát. Khi cả thành phố đầy biển “cho thuê nhà”, đó là tín hiệu cảnh báo cho sức khỏe của nền kinh tế chứ không phải chỉ là chuyện riêng của vài ba ông chủ ki-ốt.
Muốn ‘vươn ḿnh’, trước hết hăy để dân c̣n thở
Người ta vẫn nói về “kỷ nguyên vươn ḿnh”, về những khẩu hiệu rất đẹp. Nhưng trên mặt đất, những người đang gồng ḿnh trả từng đồng tiền nhà lại chỉ cảm thấy một “kỷ nguyên nghẹt thở”. Họ không sợ ế hàng bằng nỗi sợ “không biết c̣n trụ được đến bao giờ”. Nếu chính sách muốn đi vào ḷng dân, nó phải bắt đầu từ những điều tưởng như nhỏ bé: một mức thuế hợp lư, thủ tục đơn giản, cách quản lư không biến mỗi hộ kinh doanh thành một bị cáo luôn nơm nớp lo sai. Cuối năm, đi qua những con phố cửa đóng then cài, không ai muốn nghe thêm những lời hô hào. Điều họ cần, chỉ là một cơ hội được tiếp tục mở cửa, bật đèn, bán từng món hàng nhỏ mà không bị dồn đến đường cùng bởi chi phí và nỗi sợ mang tên… thuế.
Thông tin Trung Quốc hủy khoảng 540.000 vé máy bay sang Nhật Bản trong tháng 12 và tháng 1, được cho là đ̣n đáp trả những phát ngôn cứng rắn về Đài Loan của Thủ tướng Sanae Takaichi, ban đầu khiến dư luận Nhật không khỏi giật ḿnh. Con số hơn nửa triệu lượt vé bị xóa bỏ nghe qua như một cú đánh mạnh vào ngành du lịch và dịch vụ. Thế nhưng, trái với tâm lư lo lắng mà nhiều người tưởng tượng, các chuyên gia kinh tế và giới quan sát tại Tokyo lại tỏ ra b́nh thản đến lạnh lùng. Khi bóc tách từng lớp ư nghĩa đằng sau con số khổng lồ ấy, người ta nhận ra đây không phải một “vũ khí kinh tế” sắc bén, mà thực chất chỉ là sản phẩm của một cơ chế mệnh lệnh đặc thù, nơi thiệt hại rốt cuộc lại dồn nhiều hơn về phía chính các doanh nghiệp Trung Quốc. CƠ CHẾ MỆNH LỆNH VÀ CÁI GIÁ DOANH NGHIỆP TRUNG QUỐC PHẢI TRẢ
Để hiểu bản chất sự việc, phải nh́n vào cách mà hệ thống kinh tế – chính trị Trung Quốc vận hành. Khi Bắc Kinh muốn phát đi tín hiệu răn đe, các doanh nghiệp nhà nước – đặc biệt là hăng hàng không, công ty lữ hành quốc doanh – lập tức phải coi đó là mệnh lệnh chính trị, bất kể tính toán kinh tế lời lỗ ra sao. Việc hủy hàng loạt chuyến bay, hoàn tiền vô điều kiện cho khách là một kiểu “chấp hành chỉ thị” hơn là quyết định kinh doanh. Nhưng mỗi vé máy bay bị xóa, mỗi ghế ngồi để trống lại là một khoản lỗ rất thật trong sổ sách, nhất là trong bối cảnh các hăng hàng không Trung Quốc vẫn đang chật vật phục hồi sau đại dịch. Trong khi đó, phía Nhật Bản đứng trên nền tảng của luật chơi thương mại: hợp đồng là hợp đồng. Hủy sát ngày th́ phải chịu phí phạt, c̣n nếu đơn phương ngừng tour, họ đơn giản chỉ không chịu trách nhiệm. Nói cách khác, “đ̣n răn đe” được phát đi từ Bắc Kinh lại trở thành khoản chi phí chính trị mà các doanh nghiệp Trung Quốc phải tự nuốt vào.
TOUR 0 ĐỒNG VÀ NHỮNG “VỊ KHÁCH VÔ H̀NH”
Một lư do khác khiến giới kinh tế Nhật không mấy bận tâm nằm ở chất lượng chi tiêu của nhóm khách bị hủy chuyến. 540.000 vé khứ hồi tương đương khoảng 270.000 hành khách, nhưng phần lớn thuộc về những tour đoàn giá rẻ, kiểu “tour 0 đồng” biến tướng. Có những gói 6 ngày 5 đêm với giá chỉ khoảng 2.000 Nhân dân tệ – chừng 7 triệu đồng Việt Nam – một mức giá gần như bất chấp mọi logic kinh tế nếu xét tới chi phí di chuyển, ăn ở, tham quan. Thực tế, các tour này vận hành theo mô h́nh khép kín: du khách bị “giam” trong xe bus do công ty Trung Quốc điều hành, ngủ ở khách sạn ngoại ô hẻo lánh, ăn tại nhà hàng đối tác sẵn có, mua sắm trong các cửa hàng miễn thuế do người Trung Quốc làm chủ. Những biểu tượng như tháp Tokyo hay núi Phú Sĩ thường chỉ lướt qua ngoài ô kính, ghi dấu trong vài bức ảnh chụp vội. Lượng tiền thật chảy vào tay doanh nghiệp địa phương Nhật gần như không đáng kể. V́ thế, sự vắng mặt của ḍng khách này, trớ trêu thay, lại giúp giảm bớt áp lực quá tải lên hạ tầng du lịch – đường xá, bến băi, điểm tham quan – mà không làm hụt đi nguồn thu ngoại tệ thực chất.
DU LỊCH BÙNG NỔ, TẦNG LỚP TRUNG LƯU TRUNG QUỐC VẪN ÂM THẦM ĐẾN NHẬT
Đặt 540.000 vé bị hủy vào bức tranh lớn hơn, người ta càng thấy “cú đ̣n” này không hề mang tính sống c̣n. Chỉ trong 10 tháng đầu năm 2025, Nhật Bản đă đón hơn 8,2 triệu lượt khách Trung Quốc, tăng tới 40% so với cùng kỳ năm trước. Ḍng khách từ Mỹ, châu Âu, Đông Nam Á, Hàn Quốc… cũng đang lấp đầy các khoảng trống. Quan trọng hơn, chính thị trường khách Trung Quốc cũng đang phân hóa sâu sắc. Một bên là các tour đoàn giá rẻ, dễ bị điều khiển bằng mệnh lệnh hành chính. Bên kia là tầng lớp trung lưu, thượng lưu – những người có visa thương mại, visa dài hạn 5 năm, quen đặt vé tự túc, book khách sạn trực tuyến và chi mạnh tay cho ăn uống, mua sắm, trải nghiệm dịch vụ cao cấp. Họ không ồn ào, không nằm trong các gói “0 đồng”, càng ít bị tác động bởi các chiến dịch tẩy chay bề mặt. Và chính nhóm khách này mới là nguồn doanh thu thực sự mà Tokyo coi trọng.
BÓNG ĐEN KINH TẾ TRUNG QUỐC VÀ TÂM LƯ “RUN”
Ở chiều ngược lại, nền kinh tế nội địa Trung Quốc đang hứng chịu nhiều cơn gió ngược: thị trường bất động sản suy yếu, tỷ lệ thất nghiệp gia tăng, niềm tin vào tương lai bị bào ṃn. Trong bối cảnh đó, phong trào “Run” – từ lóng chỉ việc t́m đường di cư, chuyển tài sản, thậm chí chỉ là rời khỏi Trung Quốc một thời gian – nổi lên như một tiếng th́ thầm dai dẳng trong nhiều tầng lớp dân chúng. Người ta t́m cách học ngoại ngữ, xin visa, lập kế hoạch du học cho con, mở tài khoản ở nước ngoài. Những lệnh cấm đoán du lịch, lời kêu gọi “ủng hộ sản phẩm trong nước”, hay các chiến dịch tẩy chay văn hóa, nh́n từ góc độ ấy, chỉ giống những bức tường thấp dựng vội. Chúng có thể ngăn vài đoàn khách giá rẻ, vài chuyến charter ồn ào, nhưng khó ḷng chặn được nhu cầu di chuyển và khát vọng t́m lối thoát của những người đă quyết tâm.
NHẬT BẢN VÀ SỰ B̀NH TĨNH CẦN THIẾT TRƯỚC LÁNG GIỀNG KHỔNG LỒ
Nếu nh́n một cách lạnh lùng, Nhật Bản không có lư do ǵ để hoảng loạn trước làn sóng hủy vé lần này. Đây là cái giá mà các doanh nghiệp nhà nước Trung Quốc phải tự trả cho những toan tính chính trị của Bắc Kinh, chứ không phải cú đ̣n có thể làm chao đảo nền kinh tế Nhật. Ngược lại, sự cố này c̣n là cơ hội để Tokyo soi chiếu lại mối quan hệ với người láng giềng khổng lồ: một đối tác thương mại không thể thiếu, nhưng đồng thời là nguồn rủi ro chính trị thường trực. Trong thế giới nơi lợi ích kinh tế và toan tính quyền lực luôn quấn chặt vào nhau, điều Nhật Bản cần không phải là lo sợ hay t́m mọi cách xoa dịu một cách mù quáng, mà là sự b́nh tĩnh và tỉnh táo dựa trên dữ liệu thật, ḍng tiền thật, tác động thật. 540.000 vé bị xé bỏ có thể tạo nên những ḍng tít giật gân, nhưng sau những cơn sóng truyền thông ấy, thứ c̣n lại vẫn là những bảng cân đối kế toán, những con số tăng trưởng du lịch và sức chịu đựng của nền kinh tế. Trên những thước đo ấy, Tokyo hiểu rơ ḿnh đang đứng ở đâu – và v́ sao một đ̣n răn đe “đậm chất mệnh lệnh” từ Bắc Kinh rốt cuộc lại giống một cú “tự bắn vào chân” hơn là sức ép thực sự với nước Nhật.
Ngày 3 tháng 12, tại Ṭa Bạch Ốc, Tổng thống Donald Trump kư một sắc lệnh gây chấn động giới môi trường và ngành công nghiệp xe hơi: chính thức xóa bỏ toàn bộ tiêu chuẩn nhiên liệu do chính quyền Joe Biden ban hành trước đây. Ông Trump gọi những quy chuẩn đó là “vô lư, nặng nề và gây ra vô số vấn đề”, khẳng định chúng đă đẩy giá xe lên quá cao, bóp nghẹt sức mua của người dân và trói tay ngành sản xuất ô tô Hoa Kỳ trong một chiếc áo quá chật mang tên “chuyển đổi xanh”. XÓA BỎ TIÊU CHUẨN NHIÊN LIỆU THỜI BIDEN
Trong bài phát biểu tại lễ kư, Tổng thống Trump mô tả sắc lệnh mới như một bước ngoặt lịch sử, nhằm trực diện vào chi phí sinh hoạt vốn đang đè nặng lên các gia đ́nh Mỹ. Theo ước tính của chính quyền, việc gỡ bỏ các tiêu chuẩn nhiên liệu nghiêm ngặt sẽ giúp giảm áp lực tăng giá khoảng 1.000 đô la trên mỗi chiếc xe và tổng cộng tiết kiệm cho người tiêu dùng đến 109 tỉ đô la trong những năm tới.
Đối với ông Trump, đây không chỉ là chuyện kỹ thuật về khí thải hay mức tiêu hao nhiên liệu, mà là câu chuyện “cơm áo gạo tiền” của tầng lớp trung lưu và lao động. Ông cho rằng dưới thời Biden, những tiêu chuẩn bị đẩy lên mức phi thực tế – như mục tiêu tới 62 miles per gallon – đă vô t́nh biến chiếc xe hơi thành món hàng xa xỉ, khi giá bán tăng hơn 25% so với trước. “Không thể bắt người Mỹ phải trả thêm hàng ngàn đô la chỉ để theo đuổi một giấc mơ xanh trên giấy,” ông nói.
GIÁ XE, VIỆC LÀM VÀ “CHIẾN THẮNG CỦA SỰ HỢP LƯ”
Bộ trưởng Giao thông Sean Duffy, người đứng bên cạnh Tổng thống trong buổi lễ, nhấn mạnh rằng doanh nghiệp đă phải chi những khoản tiền khổng lồ để chạy theo các mục tiêu mà ông gọi là “bất khả thi” của chính quyền tiền nhiệm. Theo ông, rất nhiều dây chuyền, nhà máy đă phải điều chỉnh, nâng cấp theo chuẩn mới, trong khi nhu cầu thực tế của người dân lại không hề theo kịp lộ tŕnh chính sách.
Các lănh đạo từ Ford, General Motors, Stellantis cũng có mặt và không giấu sự nhẹ nhơm. Họ gọi quyết định của Tổng thống Trump là “chiến thắng của sự hợp lư và khả năng chi trả”, bởi nó cho phép các hăng xe quay trở lại với những mẫu xe mà người Mỹ thực sự muốn sở hữu: đa dạng, mạnh mẽ, phù hợp túi tiền, thay v́ bị buộc phải dồn hết nguồn lực vào những ḍng xe đạt chuẩn nhiên liệu tối đa nhưng giá thành đội lên ngất ngưởng.
Tổng thống Trump tuyên bố sản xuất ô tô nội địa đă tăng 10% trong năm nay, coi đây là bằng chứng cho thấy ngành xe hơi đang được “đưa trở lại quê nhà”. Việc nới lỏng khung tiêu chuẩn, theo ông, sẽ giúp mở đường cho cả những ḍng xe nhỏ, linh hoạt vốn phổ biến ở châu Âu và châu Á, mở rộng thêm lựa chọn cho người tiêu dùng Mỹ trên mọi phân khúc.
CUỘC CHIẾN VỚI XE ĐIỆN VÀ GIẤC MƠ “XANH”
Không chỉ nhắm vào tiêu chuẩn nhiên liệu, sắc lệnh mới của ông Trump c̣n là đ̣n công khai thách thức chiến lược thúc đẩy xe điện từng được xem là di sản lớn của thời Biden. Tổng thống chỉ trích gay gắt các kế hoạch chuyển đổi ồ ạt sang xe điện, cũng như nỗ lực của California và nhiều tiểu bang muốn cấm xe chạy xăng trong tương lai. Trong cách nh́n của ông, đó là những yêu cầu “phi thực tế, đi ngược lại đời sống của đa số người dân” khi cơ sở hạ tầng sạc chưa hoàn thiện, giá xe điện c̣n rất cao và nhiều vùng nông thôn, vùng xa chưa thể thích nghi.
Từ góc độ chính trị, đây là một thông điệp rơ ràng gửi đến các cử tri cảm thấy ḿnh bị bỏ lại phía sau trong cuộc đua “xanh hóa” nền kinh tế. Ông Trump lựa chọn đứng về phía các nhà máy, công nhân và những người đang phải vay nợ dài hạn để mua một chiếc xe. Ông khẳng định, bảo vệ môi trường là mục tiêu đáng tôn trọng, nhưng không thể đánh đổi bằng việc hy sinh việc làm, thu nhập và quyền tiếp cận phương tiện đi lại của hàng chục triệu người.
ĐẢO NGƯỢC DI SẢN BIDEN VÀ “GREEN NEW SCAM”
Sắc lệnh xóa bỏ tiêu chuẩn nhiên liệu được xem là mắt xích tiếp theo trong chuỗi quyết định đảo ngược di sản Biden mà ông Trump đă theo đuổi ngay từ những tháng đầu trở lại Nhà Trắng. Trước đó, ông đă hủy bỏ lệnh cấm xe chạy xăng của California, kư nhiều văn bản nhằm “giải phóng năng lượng Hoa Kỳ”, gỡ bớt các rào cản đối với khai thác dầu khí, than đá và các nguồn năng lượng truyền thống.
Theo Tổng thống Trump, mục tiêu tối hậu là giảm gánh nặng quy định lên doanh nghiệp, tăng sản xuất trong nước và kéo giảm mức lạm phát mà ông gọi là “tồi tệ nhất trong lịch sử” – di sản mà ông cho rằng ḿnh phải kế thừa. Trong mắt những người ủng hộ, ông đang “mở trói” cho nền kinh tế, trả lại quyền lựa chọn cho người tiêu dùng. Trong mắt các nhà hoạt động môi trường, đây là bước lùi nguy hiểm trước cuộc khủng hoảng khí hậu toàn cầu.
Khép lại buổi lễ, ông Trump tung ra một câu nói như mũi tên nhắm thẳng vào toàn bộ chương tŕnh nghị sự xanh: “Hôm nay chúng ta tiến thêm một bước để tiêu diệt cái gọi là green new scam.” Với ông, những khẩu hiệu xanh nếu không gắn với túi tiền và đời sống thật của người dân Mỹ th́ chỉ là một “tṛ lừa” được đóng gói bằng ngôn ngữ hoa mỹ.
Cuộc tranh luận quanh sắc lệnh này chắc chắn sẽ c̣n kéo dài: một bên coi đây là chiến thắng của lư trí kinh tế và khả năng chi trả, bên kia lo ngại cái giá môi trường mà thế hệ tương lai phải gánh chịu. Nhưng có một điều rơ ràng: khi Trump lựa chọn đứng trên chiến tuyến chống lại các tiêu chuẩn nhiên liệu “thời Biden”, ông đă biến chiếc xe hơi – vật dụng quen thuộc của mỗi gia đ́nh – thành biểu tượng mới cho cuộc chiến lớn hơn giữa “xanh” và “túi tiền” trong chính trường Hoa Kỳ.
10 kịch bản người Việt sẽ gặp nếu Mỹ cấm song tịch và lời khuyên hữu ích chuẩn bị ngay từ bây giờ
Tuesday, 02/12/2025 - 11:31:45 PM
Giả đinh 10 kịch bản thực tế mà người Việt tại Mỹ và người Việt đang chờ định cư có thể đối mặt nếu Luật Quốc Tịch Duy Nhất 2025 (Exclusive Citizenship Act) được thông qua
1. Người Việt đang có 2 quốc tịch (Mỹ + Việt Nam) phải chọn một
* T́nh huống:
Bạn đang có quốc tịch Mỹ và vẫn giữ quốc tịch Việt Nam theo Luật Quốc tịch VN.
Nếu luật mới áp dụng: bạn có 1 năm để chọn một quốc tịch.
* Rủi ro:
Nếu không chọn kịp → bị xem là “tự nguyện từ bỏ quốc tịch Mỹ”.
* Lời khuyên:
Ngay bây giờ: kiểm tra lại quốc tịch Việt Nam của ḿnh (c̣n hiệu lực hay không, có ghi trong hộ chiếu?).
Nếu muốn giữ Mỹ lâu dài → cân nhắc đơn từ bỏ quốc tịch Việt Nam.
Nếu c̣n phân vân → nên tư vấn luật sư để tính quyền lợi dài hạn.
2. Người chuẩn bị nhập tịch Mỹ sẽ phải để một quốc tịch lại phía sau
* T́nh huống:
Bạn đang là Thẻ xanh (green card) và dự định nhập tịch.
Luật mới có thể buộc bạn chỉ được giữ quốc tịch Mỹ.
* Rủi ro:
Mất quốc tịch Việt Nam → ảnh hưởng quyền sở hữu đất, di chuyển, hồ sơ nhân thân.
* Lời khuyên:
Nếu lợi ích tại Việt Nam (tài sản, công việc) quan trọng → tŕ hoăn nhập tịch để chờ luật rơ ràng.
Nếu muốn ổn định tại Mỹ → nhập tịch trước khi luật có hiệu lực.
3. Người chờ bảo lănh diện vợ chồng, cha mẹ, con cái có thể bị ảnh hưởng gián tiếp
* T́nh huống:
Người bảo lănh là công dân Mỹ nhưng đang có 2 quốc tịch.
Luật mới buộc họ phải chọn một.
* Rủi ro:
Nếu người bảo lănh “mất quốc tịch Mỹ” (do không chọn kịp) → hồ sơ bảo lănh tự động vô hiệu.
Điều này đặc biệt nguy hiểm với hồ sơ:
F3 (cha mẹ bảo lănh con đă có gia đ́nh)
F4 (anh chị em)
IR5 (bảo lănh cha mẹ)
* Lời khuyên:
Người bảo lănh nên giữ quốc tịch Mỹ.
Nên chuẩn bị giấy tờ quốc tịch rơ ràng, tránh bị nghi ngờ song tịch.
4. Con cái sinh ở Mỹ nhưng bố mẹ giữ quốc tịch Việt Nam
* T́nh huống:
Trẻ sinh ra ở Mỹ → tự có quốc tịch Mỹ (jus soli).
Trẻ cũng có thể có quốc tịch Việt Nam theo bố/mẹ.
* Rủi ro:
Nếu luật cấm song tịch → trẻ phải chọn một quốc tịch
Gia đ́nh có thể bị chia tách lợi ích (bố mẹ VN, con Mỹ).
* Lời khuyên:
Nên xác định rơ mục tiêu lâu dài:
Con ở lại Mỹ?
Hay sống giữa 2 quốc gia?
Giữ hồ sơ quốc tịch Việt Nam của trẻ thật rơ ràng để sau này dễ xử lư nếu buộc phải từ bỏ.
5. Người có quốc tịch Mỹ nhưng thường xuyên sống tại Việt Nam
* T́nh huống:
Nhiều người Việt đă nhập tịch Mỹ nhưng về sống ở Việt Nam 3–9 tháng/năm.
* Rủi ro:
Nếu phải từ bỏ quốc tịch Việt Nam:
Không c̣n quyền sở hữu đất đai.
Gặp hạn chế trong kinh doanh.
Không được gia hạn ở Việt Nam dễ dàng.
Nếu chọn VN → mất quốc tịch Mỹ → mất quyền nhập cảnh Mỹ dễ dàng, mất phúc lợi, mất khả năng bảo lănh.
* Lời khuyên:
Nên giữ Mỹ.
Với tài sản ở VN → nên chuyển nhượng/ủy quyền sớm.
6. Người Việt hay về VN chữa bệnh, làm ăn, chăm bố mẹ
* T́nh huống:
Bạn cần ở Việt Nam dài hạn.
* Rủi ro:
Không c̣n quốc tịch Việt Nam → cần visa dài hạn → hạn chế chữa bệnh, làm hộ tịch.
* Lời khuyên:
Nếu đă trên 50 tuổi, tài sản lớn tại VN → nên tính việc không nhập tịch Mỹ hoặc từ bỏ quốc tịch Mỹ.
Nếu đang làm việc, có gia đ́nh ở Mỹ → ưu tiên giữ quốc tịch Mỹ.
7. Người có tài sản lớn tại Việt Nam (nhà đất, công ty, đất thừa kế)
* T́nh huống:
Người Việt tại Mỹ vẫn giữ nhiều tài sản tại quê nhà.
* Rủi ro cực lớn:
Nếu phải từ bỏ quốc tịch Việt Nam → mất quyền sở hữu đất (theo Luật đất đai).
Chỉ được đứng tên tài khoản ngân hàng/doanh nghiệp dưới vai tṛ “người nước ngoài”, cực kỳ hạn chế.
* Lời khuyên:
Nếu muốn giữ tài sản → không nên từ bỏ quốc tịch Việt Nam.
Có thể lập ủy quyền đứng tên cho người thân nếu buộc phải giữ quốc tịch Mỹ.
8. Người dự định đầu tư về Việt Nam (bất động sản – doanh nghiệp)
* T́nh huống:
Người Việt tại Mỹ về Việt Nam kinh doanh, mua bất động sản buộc phải nhập tịch Việt Nam
* Rủi ro:
Người không có quốc tịch Việt Nam:
Không sở hữu đất.
Hạn chế mua nhà.
Chính sách đầu tư bị siết.
* Lời khuyên:
Nếu dự luật cấm song tịch có khả năng thông qua → ưu tiên đầu tư trước.
Hoặc lập công ty cùng người thân trong nước.
9. Người Việt sang Mỹ theo diện du học – H-1B – L-1 – EB-5 – EB-3
* T́nh huống:
Bạn chưa phải là công dân, nhưng có kế hoạch nhập tịch tương lai.
* Rủi ro:
Khi nhập tịch → không c̣n quyền giữ quốc tịch Việt Nam.
Ảnh hưởng đi lại, gia đ́nh, tài sản, kinh doanh.
* Lời khuyên:
Nếu cần song tịch → chỉ nên giữ Thẻ Xanh, không nhập tịch.
Nếu mục tiêu lâu dài là Mỹ → nhập tịch càng sớm càng tốt trước khi luật thay đổi.
10. Trường hợp “bất ngờ” — mất quốc tịch v́ không biết ḿnh có song tịch
* T́nh huống phổ biến:
Nhiều người nghĩ ḿnh đă mất quốc tịch Việt Nam, nhưng thực tế vẫn c̣n trong hồ sơ.
Hoặc người có “hai hộ chiếu” nhưng không khai.
* Rủi ro:
Nếu Mỹ siết luật → bị coi là cố t́nh giữ song tịch → nguy cơ bị tước quốc tịch.
* Lời khuyên:
Kiểm tra ngay:
Sổ hộ khẩu cũ
CMND/CCCD
Sổ thông hành Việt Nam
Giấy tờ khai sinh tại VN
Hồ sơ lănh sự tại Tổng lănh sự VN
Nếu c̣n bất kỳ giấy tờ nào chứng minh quốc tịch Việt Nam c̣n hiệu lực, bạn đang là song tịch.
Người Việt nên làm ǵ ngay bây giờ?
*** B́nh tĩnh — dự luật chưa thành luật.
Nhưng xu hướng chính trị tại Mỹ cho thấy song tịch sẽ ngày càng bị siết.
*** Chuẩn bị hồ sơ quốc tịch rơ ràng
Lưu giữ và sắp xếp hồ sơ quốc tịch Mỹ + Việt Nam.
*** Xác định mục tiêu: giữ Mỹ, giữ Việt, hay linh hoạt giữa 2 nước?
*** Nếu có kế hoạch nhập tịch Mỹ → làm sớm.
Nếu bạn cần quốc tịch Mỹ để bảo lănh/ổn định → nên nhập tịch trước khi luật thay đổi.
*** Nếu muốn giữ quyền lợi tại VN → cân nhắc không nhập tịch Mỹ.
Tổng thống Mỹ Donald Trump đă chỉ trích nước Pháp đồng minh trong một cuộc phỏng vấn trên truyền h́nh trong khi bảo vệ việc đại học Mỹ tuyển sinh sinh viên Trung Quốc.
"Tôi thật sự nghĩ rằng việc có sinh viên nước ngoài là tốt", Tổng thống Trump nói với người dẫn chương tŕnh Laura Ingraham của Fox News ngày 10.11 về việc các đại học Mỹ tuyển sinh viên Trung Quốc.
"Nhưng họ không phải người Pháp. Họ là người Trung Quốc", bà Ingraham nói và cho rằng Trung Quốc không xâm phạm sở hữu trí tuệ.
Sinh viên Trung Quốc dự lễ tốt nghiệp tại Đại học Phúc Đán (Thượng Hải)
ẢNH: REUTERS
Ngay lập tức, ông Trump hỏi "Vậy cô nghĩ người Pháp tốt hơn sao?". Người dẫn trả lời "đúng" và ông Trump phản ứng: "Tôi không chắc đến vậy đâu".
Phần lớn sinh viên quốc tế tại Mỹ là người Trung Quốc, chiếm tỷ lệ xấp xỉ 1/4, theo Viện Giáo dục quốc tế.
Dữ liệu của Open Doors, cơ sở dữ liệu theo dơi tuyển sinh quốc tế do Bộ Ngoại giao Mỹ hậu thuẩn, cho thấy Trung Quốc là nước có sinh viên theo học tại Mỹ nhiều nhất trong 15 năm liền, cho đến khi bị Ấn Độ vượt qua vào năm 2024.
Niên khóa 2019-2020 là năm học mà số sinh viên Trung Quốc tại Mỹ đạt đỉnh với hơn 372.000 người. Sau đó, con số giảm dần c̣n hơn 270.000 người vào năm học 2023-2024. Đợt suy giảm trùng với thời kỳ đại dịch Covid-19 nhưng cũng là giai đoạn leo thang căng thẳng giữa chính phủ hai nước.
Trong năm nay, chính quyền ông Trump thông báo sẽ mạnh tay thu hồi thị thực du học của sinh viên Trung Quốc trước khi đảo ngược hành động này.
Ông Trump gặp Chủ tịch nước Trung Quốc Tập Cận B́nh vào cuối tháng 10 và sau đó cho biết đă đạt thỏa thuận về gần như toàn bộ các vấn đề.
Trong khi đó, b́nh luận mới nhất của ông Trump được cho là thể hiện sự căng thẳng giữa nhà lănh đạo với Tổng thống Pháp Emmanuel Macron. Theo CNN, một số căng thẳng xoay quanh cuộc xung đột tại Ukraine cũng như xung đột Dải Gaza. Ông Macron là nhà lănh đạo phương Tây đầu tiên trong Hội đồng Bảo an Liên Hiệp Quốc và cũng là đầu tiên trong nhóm G7 thông báo công nhận nhà nước Palestine.
Ngày 10/11, Tổng thống Mỹ Donald Trump đe dọa kiện đài BBC của Anh, yêu cầu khoản tiền bồi thường lên tới 1 tỷ USD, sau khi đài này lên tiếng xin lỗi v́ đă biên tập bài phát biểu gây hiểu lầm rằng ông đă thúc đẩy 'hành động bạo lực' trước cuộc tấn công vào Đồi Capitol năm 2021.
Trụ sở hăng BBC tại London, Anh. Ảnh: AFP/TTXVN
Các luật sư của ông Trump đă gửi thư và đặt hạn chót cho đài BBC đến ngày 14/11 phải rút lại toàn bộ bộ phim tài liệu có chứa phần biên tập gây hiểu lầm, đồng thời xin lỗi và "bồi thường thỏa đáng" cho tổng thống "về những thiệt hại đă gây ra". Thông báo nêu rơ nếu BBC không tuân thủ, "Tổng thống Trump sẽ không c̣n lựa chọn nào khác ngoài việc thực thi các quyền hợp pháp và công bằng của ḿnh... bao gồm cả việc đệ đơn kiện đ̣i bồi thường thiệt hại không dưới 1 tỷ USD.
Tổng Giám đốc Tim Davie và Giám đốc điều hành BBC News Deborah Turness đă từ chức vào ngày 9/11 trước làn sóng phản đối dữ dội ngày càng tăng. Trong một bức thư gửi các nghị sĩ, Chủ tịch BBC Samir Shah cho biết đài thừa nhận rằng đă biên tập bài phát biểu của ông Trump trong bộ phim tài liệu trên, đồng thời cam kết cải cách hoạt động giám sát của đài. Theo BBC, họ sẽ "xem xét" bức thư từ đội ngũ pháp lư của ông Trump.
Bộ phim tài liệu trên nói về sự kiện ngày 6/1/2021, khi những người ủng hộ ông Trump gây bạo loạn tại Đồi Capitol (Mỹ) nhằm lật ngược phán quyết xác nhận ông thất bại trước ứng cử viên của đảng Dân chủ Joe Biden trong cuộc bầu cử tổng thống Mỹ năm 2020. Theo các luật sư của ông Trump, bản biên tập của BBC đă tạo ra ấn tượng "sai lệch" về những ǵ ông phát biểu trong bài phát biểu bên ngoài Nhà Trắng và khiến “Tổng thống Trump chịu tổn hại nặng nề về tài chính và danh tiếng".
Trong phản ứng của ḿnh, phát biểu với báo giới, người phát ngôn của Thủ tướng Anh Keir Starmer nhấn mạnh: "BBC phải hành động nhanh chóng để duy tŕ niềm tin và nhanh chóng khắc phục sai sót". Quan chức này cho biết thêm rằng Chính phủ Anh đang chuẩn bị xem xét lại điều lệ của đài BBC, trong đó nêu rơ cơ chế quản trị và tài trợ của tập đoàn. Điều lệ hiện tại sẽ hết hạn vào năm 2027.
BBC hiện đang gặp khó khăn về tài chính, đă cắt giảm hàng trăm việc làm. Đầu năm nay, BBC đă xin lỗi v́ "những sai sót nghiêm trọng" trong quá tŕnh thực hiện một bộ phim tài liệu khác về xung đột tại Gaza, mà cơ quan giám sát truyền thông của Anh cho là "gây hiểu lầm nghiêm trọng".
Diễn Đàn Người Việt Hải Ngoại. Tự do ngôn luận, an toàn và uy tín. V́ một tương lai tươi đẹp cho các thế hệ Việt Nam hăy ghé thăm chúng tôi, hăy tâm sự với chúng tôi mỗi ngày, mỗi giờ và mỗi giây phút có thể. VietBF.Com Xin cám ơn các bạn, chúc tất cả các bạn vui vẻ và gặp nhiều may mắn.
Welcome to Vietnamese American Community, Vietnamese European, Canadian, Australian Forum, Vietnamese Overseas Forum. Freedom of speech, safety and prestige. For a beautiful future for Vietnamese generations, please visit us, talk to us every day, every hour and every moment possible. VietBF.Com Thank you all and good luck.
:max_bytes(150000):strip_icc():focal(349x212:351x214)/donald-trump-ai-pope-050325-2272ae41e1444b7fa2ee9c0cb14d4a8b.jpg)
